ΤΟ ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟ ΤΗΣ ΓΙΑΓΙΑΣ

 ΤΟ ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟ ΤΗΣ ΓΙΑΓΙΑΣ

( Λαογραφικό )

Γράφει ο Δημήτρης Αποστόλου - « Ελύμνιος »

Εαρινό πρελούδιο...

Άνοιξη!.. Όμορφη εποχή - χιλιοτραγουδισμένη κι΄ έλπιδοφόρα, προάγγελος του καλοκαιριού!..

Ωστόσο ακόμα ψιλή - που « τσιμπά » - υγρασία, πρωινή πάχνη, που στις πρώτες ακτίνες του ήλιου στολίζει με κρυστάλλινα διαμαντάκια και πέρλες τα μυρωμένα ανθόφυλλα της πορτοκαλιάς που εφημερεύει χρόνια τώρα πλάϊ στο σπίτι μου... Κι΄ύστερα είναι π΄αχνίζουν κι΄εξαφανίζονται στο θάλπος της πύρινης μπάλας που κατρακυλάει απ΄τους Καρμήλιους λόφους, βάφοντας κατακόκκινες τις κεραμοσκεπές της πολίχνης... Είναι που σήμερα - σχεδόν κατακόρυφος πάνω μου - με γέμισε βαρεμάρα, νωθρότητα κι΄αποχαύνωση - παρ΄όλο το ανεπαίσθητο μαϊστράλι ( πιστό στο τοπικό ανεμούριο ) που ανάσαινε απ΄της Χιλιαδούς τη μεριά - προοιωνίζοντας βιαστικά το επερχόμενο καλοκαίρι!..- Παρατηρώ κάτω στο μπλάβο της θάλασσας το ζευγαράκι των τουμπαριστών δελφινιών που σαλτάρουν ευέλικτα κυνηγώντας τα κοπαδάκια της φρίσσας και που - τρομαγμένες αυτές - πετούν στον αφρό σαν χελιδονόψαρα - ασημίζοντας το ηλιόφωτο και αφρίζοντας το γαλάζιο...

Σπιτάκι μου παλιό κι΄αγαπημένο!..

... που μύριζες παντού βασιλικό! »...λέει το παλιό τραγουδάκι του Κώστα Γιαννίδη... μα της γιαγιάς το σπιτάκι πάνω στα « Κολοκοτρωναίικα » τ΄Αη-Μελέτη - θυμάμαι μικρός - πως μύριζε μπαρμπαρόλα κι΄αγραμπελιά...πως μύριζε κάρδαμο ( που το ΄κανε η γιαγιά μας πιπεράτο τουρσί ), πως είχε το άρωμα της πλαϊνής κυδωνιάς ( όταν παιδιά τρώγαμε ακόμα στυφούς τους καρπούς της ), ή τη γεύση μυρωδάτου βερίκοκου ( που μας έφιαχνε η γιαγιά γλυκιά μαρμελάδα ), ή πάλι μολώχας, που τα χωνοειδή βραστά μολοχάνθια της μας τα ΄δινε ρόφημα γιατρικό - πολυφάρμακο αυτό για τις σερνάμενες ινφλουέντζες!..

Γιαγιά η φιλόζωη!..

« Κι΄η γάτα που γερνά / θα μένει τώρα μοναχή της...» ( συνεχίζει το παλιό τραγουδάκι ), όμως τότε η φιλόζωη γιαγιά ( για να μην μένει μονάχη της - από τότε που ο παππούς, της άφησε χρόνους )...είχε τον γατούλη της τον « Καραμελά » ( που ΄χε περίεργα συνηθίσει να τρώει τις ζαχαρωτές ξερολούκουμες καραμέλες! ) και μ΄αυτόν στην ποδιά της - αχώριστο σύντροφο - περνούσε τις μοναχικές ώρες της, μέρα και νύχτα... Γιατί πρώτα είχε το σκυλάκο της τον « Γκιοντράν »...αλλά - μοίρα κακή!.. τότε που στον εμφύλιο ο Στρατός της έχει επιτάξει ( ως στρατώνα ) το σπίτι κυνηγώντας τον αντάρτη Βλαχούτσικο...( και καθώς εκείνος δεν έπεφτε εύκολα σε παγίδες )...τότε αγαναχτισμένοι για μια ακόμη φορά οι φαντάροι...βάφτισαν το σκυλάκο « Βλαχούτσικο!» και τον εκτέλεσαν εν ψυχρώ!.. ( Τι πάω και θυμάμαι!.. « Έργα και Ημέραι » θα ταίριαζαν εδώ - του Ησίοδου! )...

« Όλη μας η ζωή...τα παιδικά μας χρόνια! »...

Για τα μικράτα - τα μαθητικά χρόνια μου στα « Κολοκοτρωναίϊκα » και τη ζωή μου με τη γιαγιά - σαν θα ΄θελα να επεκταθώ - θα ξέχναγε η « πένα » την « πένα της! »... άμα κι΄εξιστορούσα παραμύθια ατέλειωτα και ιστορίες π΄αφουγκραζόμουνα...εγώ κι΄ο γάτος μας ο « Καραμελάς » - κουλουριαστά χουρχουρίζοντας κάτω στα πόδια μας - ανάμεσα στης γιαγιάς τις κουντούρες... Κι΄αυτό, γιατί ( σωστά θαρρώ πως ειπώθηκε )...« όλη μας η ζωή...τα παιδικά μας χρόνια! »... Τα χρόνια εκείνα των έντονων συναισθηματισμών που ζούμε το παραμύθι...που παίρνοντας την σκυτάλη της επιβίωσης το ξεχνάμε...και που ξανά τ΄ ανασταίνουμε στα γινωμένα μας - όψιμα χρόνια!..

Γιαγιά - η « παλινδρομική! »...

Έτσι - κατά τον τίτλο του κειμενογραφήματος - θα περιοριστώ στο « Οδοιπορικό της γιαγιάς »...στη διαδρομή που κάναμε πάντα τέλος της άνοιξης, από τη μια άκρη της Λίμνης, στην άλλη... ήτοι απ΄το δικό της το σπίτι στη δυτική συνοικία του Αη-Μελέτη ( πατρικό της μητέρας μου )... ως το δικό μας - της οικογένειας σπίτι - στην άλλη, ανατολική της Λίμνης μεριά... Η γιαγιά είχε απομείνει μονάχη, αφ΄ότου ο άνδρας της στα μαύρα χρόνια της Κατοχής συγχωρέθηκε και τα αγορο-κόριτσα της μεγάλης φαμίλιας της, άλλα φύγανε μετανάστες...άλλα μπαρκάρισαν ναυτικοί, άλλα παντρευτήκαν και φύγαν στην ξενιτιά, ή αλλού αποκαταστάθηκαν... Στον τόπο δεν μείναμε - παρά μονάχα εμείς ( η οικογένεια της μεγάλης της κόρης ) - να την γηροκομήσουμε στα ύστερα χρόνια... Έτσι, μισό χρόνο μετακομίζαμε στον « Αη-Μελέτη » οικογενειακώς...και τον άλλο μισό κατεβάζαμε την γιαγιά στο κάτω μας σπίτι... Τώρα - γιατί αντίθετα με την κλασική συνήθεια ( ιδιαίτερα της νομαδικής ζωής ) - « το καλοκαίρι στα βουνά και το χειμώ στους κάμπους! », η γιαγιά ήθελε το αντίθετο ( άνοιξη - καλοκαίρι, κάτω... και φθινόπωρο - χειμώνα, πάνω...ε! αυτό ήταν για άγνωστο λόγο, δική της προτίμηση!..

Η εκκίνηση!..

Οκτάχρονο, εννιάχρονο αγοράκι τότε - μαθητής του Δημοτικού - ήμουν επιφορτισμένος με το διακόνημα του συνοδού της γιαγιάς στο υπεραστικό - οδοιπορικό της ταξίδι...( Το μοναδικό σχεδόν τότε ταξί που υπήρχε ήταν δύσκολο να το βρεις διαθέσιμο - μα κι΄εκτός τούτου - δεν το ΄θελε η γιαγιά γιατί θα την λοιδορούσαν ως « μεγαλοπιασμένη » οι γειτόνισσες...μα και γιατί πίστευε ότι θα ζαλιζόταν! )...Τα λίγα ατομικά της συμπράγκαλα είχε φροντίσει η μάνα μας με τα μεγαλύτερά μου αδέρφια να τα μεταφέρουν νωρίτερα...κι΄εγώ έπιανα το κοκαλιασμένο κι΄από τις ζάρες αυλακωμένο χεράκι της ( που αποχαιρετούσε πίσω το σπιτικό της )...ξεκινώντας μαζί τώρα το κατηφορικό - προς τον « Πανωρέμα » δρομάκι...

Ο « Πανωρέμας »...

Εκεί, πλάϊ στην κοίτη της ρεματιάς, καθόμαστε σε τυχαίες κοτρώνες να πάρει η γιαγιά την πρώτη ανάσα...και μου διηγιότανε για την πηγαία Βρυσούλα της « Βντάνας » ( Φοντάνας;..) που υπήρχε από - τις είδε! - παλιότερες εποχές ( άγνωστο - έλεγε - ποιές! )... Μουρμούριζε όμως ( και στο σπίτι - φορές ) μελωδικά στιχάκια της « Βντάνας »...

« Μαλαματένια τράπεζα και ασημένια πιάτα / τζοβαϊρένια τα φαγιά και ζάχαρη γιομάτα / είσαι γυαλένιος μαστραπάς κι΄όποιονε δεις τον αγαπάς! »...

Στο Βαρβουζέϊκο Αη-Νικόλα...

Πάντα το εκκλησάκι ανοιχτό...σταματούσαμε γι΄ανάσα και για κεράκι...Το περιποιήθηκε μου ΄λεγε ο Δήμαρχος ο γιατρός ο Βαρβούζος, γιατί τον σπούδασε το Μοναστήρι του Αη-Νικόλα του « Γαλατάκη ». Η γιαγιά βαστούσε κάποια συγγένεια ( με τον γιατρό, ή την γιατρίνα ) και στα μικράτα εφηβικά της την πέρναν προσωπικό μέσα στο αρχοντόσπιτο. Μου περιέγραφε εντυπωσιακά τον ηρωικό Παύλο Μελά, σαν ερχόταν με την αδελφή του Άννα ( την θρυλική και τούτη « Μάνα του Στρατιώτη » ) στις βεγγέρες των Βαρβουζαίων και το ρομαντικό τραγουδάκι του Παύλου, κρατώντας στις χούφτες του τα αβρά χέρια της δεσποίνης - γιατρίνας!..

« Χέρια που δεν τα ΄δε ο ήλιος / πως τα πιάνουν οι γιατροί! »...

Μου λεγε ακόμα για την άσπρη φοράδα « Αθηναΐς » που ίππευε ο γιατρός για να επισκεφθεί στα χωριά του Δήμου ( « Αιγαίων » τότε ) τους ασθενείς του... μου ΄λεγε για το Σαράϊ του ντόπιου Τούρκου Αγά - κάπου στη θέση του σημερινού Καμπαναριού της Εκκλησίας...αλλά...και για μια « καλοκόκαλη!..» ( την τάδε! - σα δε ντρεπότανε! )... που ΄χε χανούμισσα ο Αγάς στο χαρέμι του!.. Α! ναι...και για τα δυό φαντάσματα στριφοκέρατων κριαριών, που ακριβώς τα μεσάνυχτα στο σταυροδρόμι ετούτο του « Πανωρέματος » ακούγαν οι περίοικοι τα ξερά κουτουλήματά τους...και πάγωναν!..

Στο άγαλμα του Αγγελή Γωβιού...

...που τότε ήταν στημένο ( από του 1911 ) στην πλατειούλα, ανατολικά του Ιερού της Κεντρικής Εκκλησίας μας...κάναμε την επόμενη στάση... Εκεί η γιαγιά θωρώντας τον μαρμάρινο Ήρωα...( στη γειτονιά των Τζουτζαίων-Γωβγαίων η ίδια - εξ΄αγχιστείας και συγγενής )... μου διηγιόταν πως χολωμένος ο Αγγελής με τους Κοτζαμπασήδες του τόπου, που - πέρα απ΄τ΄άλλα - έριχναν αβανιές σε μάνα και αδερφή του - ( και τελικά τον εξόρισαν...) - ήθελε λέει να κάψει την Λίμνη!.. Σπεύσανε τότε « πανστρατιά » οι Λιμνιώτες με την Εικόνα της Παναγιάς και τον αντάμωσαν στα Καστριά - στην « Στενούρα ». ( Ωστόσο - μεγάλη ψυχή ο Αγγελής - απέσυρε την οργή του απ΄το λαό - έκαψε όμως τα σπίτια των προσκυνημένων τουρκόφιλων - ως διάβασα αργότερα και στον ιστορικό μας Μπελλάρα )...

Βογγητά τα μεσάνυχτα!..

Μη θέλοντας νοτιότερο δρόμο να πάρουμε, η γιαγιά... ( « τα καλά κορίτσια -λέγαν στην εποχή της - δε βγαίνουν στη δημοσιά! » )...χωνόμαστε μέσα απ΄τα παρακείμενα Μπελλαρέϊκα σπίτια στα στενοσόκακα τα πυκνά και προσπερνώντας το διασταυρούμενο δρόμο στου Λεοτάκη ( τότε ) το ταβερνείο και μαγαζί, η γιαγιά διηγιόταν πως εκεί άτακτοι αντεκδικητές... προφτάσανε την αδελφή του Γωβιού, τρέχοντας έξαλλη να γλυτώσει ( μετά το άδοξο τέλος του Αγγελή στα Βρυσάκια )...και την μαχαίρωσαν!.. «... κι΄άμα περάσεις μεσάνυχτα και πατήσεις πάνω στης σκοτωμένης τα αίματα ( έλεγε ) ακούς τα πνιχτά βογγητά της! »...

Στην λιλιπούτεια « Παναγίτσα »...

Φθάνοντας στην χθαμαλή εκκλησούλα της Ζωοδόχου Πηγής - « Παναγίτσας » κάναμε την καλύτερη ( και μακρύτερη ) στάση - ίσως γιατί βόλευε το ευκαιριακό πεζουλάκι του αναλημματικού κάτω τοιχίου...ίσως και γιατί η γιαγιά είχε μπόλικα τώρα να ΄ξιστορήσει!.. ( Παρεμπιπτόντως, τούτη η μακριά οδός που τότε καθόμαστε - σήμερα Π.Κουντουριώτου - είχε στο παρελθόν τ΄όνομα του Πρωθυπουργού Γ.Θεοτόκη, συνοδού των Υψηλών Εστεμμένων Γεωργίου Α΄ & Όλγας, στο πέρασμά τους κι΄ από την Λίμνη... Ήταν που η μεγάλη αδελφή της γιαγιάς - η Σοφιά - ( κοπελίτσα τότε ) έκαμε χαριστείο στην Άνασσα, ένα στον αργαλειό υφαντό νυχτικό... κερδίζοντας μάλιστα ως « πρώτο διαγωνιστικό δώρο » την πρόσχαρη αποδοχή κι΄επιβράβευση της Βασίλισσας! )...

Μαναρίτσαινα : Ο Έντγκαρ Κέϋση της Λίμνης!..

Μα τώρα στ΄αυτιά μου στρουφίζονταν ιστορίες και θρύλοι...προφητείες και θαύματα...ιχθείς και σπαράγματα... από τα « πράγματα και τα θαύματα » της μικρής « Παναγίτσας »!..Καμπανοκρουσίες π΄ακούγονταν σαν κόλλαγες το αυτί σου στα μάρμαρα...ένα άσπρο περήφανο άτι που καλπάζοντας φορές τα μεσάνυχτα ( λέγαν πως ήταν τ΄Αη-Γιώργη! ), έμπαινε μέσα στο εκκλησάκι και χάνονταν!.. Κι΄η προφήτισσα - « αγια-Λένη » λέγαν την Μαναρίτσαινα - που στις εκστάσεις της ταξίδευε στα χέρια της Παναγιάς...και στους βαθιούς της ονειρισμούς, ΄ξηγούσε τα τωρινά και προφήτευε τα μελλούμενα!.. Τον « ατυχή πόλεμο » του 1897, νωρίτερα τον μεγάλο σεισμό της Αταλάντης...προφήτευσε για την Λίμνη δεινά ( μακάρι και να διαψευσθούν! )...πως « Λίμνη ήτανε...και λίμνη θα γεν΄! »...επισκέφθηκε με οδηγό της την Παναγιά, τους Άγιους Τόπους...είδε και περιέγραψε την πτώση της Βασιλεύουσας...είδε τις αρχαιότητες κάτω απ΄τα πόδια της - που βρήκαν αργότερα σκάβοντας οι αρχαιολόγοι - πρόβλεψε κι΄είδε αλάθητα τον ίδιο τον θάνατό της!..

Στο « χρυσοπίνακα! »...

Μα να τώρα που βρισκόμαστε για την τελευταία μας στάση ( ανάσα ) στα πίσω πεζούλια του πρώτου της Λίμνης Δημοτικού Σχολειού. Χτισμένο στα Οθωνικά χρόνια ( το 1846 ) αρχικά για τους άρρενες, μετατράπηκε σταδιακά σε μεικτό, κι΄η γιαγιά - απόγονος Ελυμνίων ναυμάχων του ΄21 - επάξια των προγονικών της ριζών, στάθηκε απ΄τις πρώτες μαθήτριες κυριολεκτικά... καθώς ο « χρυσοπίνακας » ( μου ΄λεγε ) για τις επιμελείς, έγραφε πρώτο τ΄όνομά της!.. κι΄ο άλλος « μαυροπίνακας » ( αλίμονο! )...ήτανε « blacklist! » για τις αμελείς!..

Το τέρμα!..

Σιμά - κοντά, ήταν το « θερινό » χαμηλότοπο σπίτι μας...Η γιαγιά πρωτοπόρα... τερμάτισε το οδοιπορικό της νικήτρια!.. Και δεν της κρεμάσαμε αθλητικό μετάλλιο!.. Όχι!.. Όλη η οικογένεια κρέμασε πάνω της μαλαματένιο γιορντάνι την πλέρια χαρά της!.. Η « super » γιαγιά θα ΄μενε τώρα μαζί μας μισό χρόνο!.. Εμείς τα παιδιά, στην απόλαυση του καλοκαιριού και του ήλιου...των μπάνιων και της ξενοιασιάς... Κι΄η γιαγιά στο πλατύσκαλο της αυλής να απολαμβάνει τα γλυκά που της άρεσαν φιρικάκια και με τ΄αχώριστο μαχαιράκι της...να καθαρίζει φρέσκα φασολάκια και μπάμιες!.. Ένα μονάχα!.. εκείνος ο δόλιος « Καραμελάς! » που - σπιτόγατος γαρ - φυλούσε το έρημο σπίτι και που τον φρόντιζαν οι γειτόνισσες... Όσο για της γιαγιάς τις κουντούρες ...τις φρόντιζαν τώρα κουλουριασμένες οι δικές μας γατούλες... Ο « Πιτσάχ! » και η « Γενοβέφα! » - ψυχούλες κι΄αυτές που μνημονεύω στα σήμερα...( μα κάτι ονόματα που πάω και βρίσκω! )...

Δ.Α. - « Ελύμνιος »

Βοηθήματα : Αρχειακό υλικό από το προσωπικό Αρχείο του Δ.Α. « Ελύμνιου » και τοπικά ιστοριοδιφήματα ( « Ελύμνιον » Ν.Μπελλάρα κ.α. ).

Ευχαριστίες : Σε συμβοηθήσαντες με τον τρόπο τους... που όμως οι πιο πολλές - και μεταθανάτιες - μνημόσυνα απευθύνονται στην εκλιπούσα από χρόνια γιαγιά μου Μαριγώ Μανώλη - « Γαρεφολλίνα » 1880 - 1960 ). Ιδιαίτερες ευχαριστίες οφείλω στον « Ibota Dymaio » για την χαριτωμένη πληροφορία του νυχτικού της Βασίλισσας Όλγας!..

( Υ.Γ. : Στα τότε εγκόσμια οδοιπορικά της, συνόδευα την γιαγιά μου κρατώντας της το χεράκι. Στ΄αυριανά υπερκόσμια...θαρρώ πως προσμένω την « ανταπόδοση! » )...

Στην φωτό εποχής ( 1954 - ΄55 ) : « Σπιτάκι μου παλιό κι΄αγαπημένο!..». Στην αυλή του σπιτιού της γιαγιάς, πνιγμένο στην πρασινάδα... Από ΑΡ. όρθιοι : Ειρήνη Γαρυφάλλου - Βλαχουτσίκου ( η θεία ). Παναγιώτης Γαρυφάλλου ( ο θείος ). Θεόδωρος Αποστόλου ( ο μεγάλος αδελφός ). Γεώργιος Αποστόλου ( Λυκόπουλο - ο μεσαίος αδελφός ). Καθιστή χάμω : Ανθούλα Αποστόλου ( η μάνα ). Καθιστός στην καρέκλα : Δημήτρης Αποστόλου - « Ελύμνιος » ( ο μόνος σήμερα επιζών )...

Σημείωση α ). Η γιαγιά ( κύριο πρόσωπο του σημερινού μου θέματος ), συνήθως απέφευγε τους « μοντερνισμούς! » του φωτογραφικού φακού ( όπως σχεδόν κι΄η γενιά της ). Έτσι, πέρασε σεβαστή η επιθυμητή απουσία της, ( με τη νοερή να πλανάται ).

Σημείωση β ). Το « οδοιπορικό » της γιαγιάς, δεν ήταν μια απλή διαδρομή...Ήταν μια « διαδρομή » στην βιωματική ζωή και το διαχρονικό « γίγνεσθαι » του τόπου, που συνέτειναν στην δημιουργία της ιδιόμορφης Λιμνιώτικης ναυτο-λαογραφίας...