ΜΝΗΜΕΙΑΚΑ ΚΑΙ ΕΛΥΜΝΙΑ ( 9 )
Γλυπτό ΣΠΥΡΙΔΩΝΟΣ ΧΑΤΖΗ
Γράφει ο Δημήτρης Αποστόλου - « Ελύμνιος »
-.-
Προλογικό
Ένα μικρό έντεχνο οδοιπορικό στα Μνημεία της Πρωτευούσης του Δήμου μας « ΜΑΛΙΑΝ » - Λίμνης ( Προτομές - Στήλες - Γλυπτά ), με συνοπτικά « στοιχεία ταυτότητος » του δημιουργού - καλλιτέχνη, κι΄από μια ιστορία που διαφορότροπα κάθε φορά, συνδέεται με τον τιμώμενο, το καλλιτέχνημα ή το Μνημείο ( εδώ το ανάγλυφο ).
Τα γλυπτά καλλιτεχνήματα που θα παρουσιάσω στην συνέχεια, δεν είναι δημόσια Μνημεία, αλλά Μουσειακά Εκθέματα του Δημοτικού Ιστορικού & Λαογραφικού Μουσείου Λίμνης, ήτοι δυο ανάγλυφες αναθηματικές Πλάκες τιμωμένων Προσωπικοτήτων στον Προθάλαμο ( Είσοδο ) του Μουσείου.
Σπυρίδων Χατζής : Ο τελευταίος των Δημάρχων « Αιγαίων »
Η Λίμνη έγινε Πρωτεύουσα του Δήμου « Αιγαίων » το 1835, με ειδικό Βασιλικό Διάταγμα του Όθωνος και έπαψε να είναι Δήμος το 1912 δια του Νόμου ΔΝΖ΄περί Συστάσεως Κοινοτήτων. Στο χρονικό διάστημα των 77 ετών που μεσολάβησε παρήλασαν 13 Δήμαρχοι και 3 Δημαρχεύοντες ( Αναπληρωτές ) Πάρεδροι. Ο Σπυρίδων Χατζής υπήρξε ο τελευταίος της γενιάς των προ του 1912 Δημάρχων « Αιγαίων » ( τέλη του 19ου - αρχές του 20ου ). Έχοντας προγονικές ρίζες τοπικών - αγωνιστών της Επαναστάσεως, συμπραξάντων μετά του Αγγελή Γωβιού, ( όπως Χατζή Σωτήρχος, Ιωάννης Χατζή Σωτήρη - ίσως κ.α. ), ανήκε στην τοπική - προεστική τάξη της Λίμνης. Για τον σημαντικό ετούτο τελευταίο Δήμαρχο « Αιγαίων » της μετα-Οθωνικής περιόδου που δεν έχει αξιωθεί μιας ξέχωρης Μονογραφίας, χρειάζεται ο ερευνητής να ασκήσει σοβαρή έρευνα στο Τοπικό Αρχειακό υλικό ( ΓΑΚ - ΤΑΛ, Μητρώα Δημάρχων, Εκλογικοί Κατάλογοι, Τύπος κ.α. ), προκειμένου να καταρτισθεί το βιογραφικό του εν λόγω Δημάρχου και να τεκμηριωθεί ο ρόλος του κατά την διάρκεια της δημοτικής θητείας του... Στο παρόν σκιαγράφημα ( που άλλωστε περιορίζεται σε συγκεκριμένο και μόνον θεματικό - του γλυπτού ), θα περιοριστώ σε λίγα στοιχεία - κάποια γνωστά, κάποια ίσως άγνωστα - και κάποια λαϊκότροπα ευρέως επικρατήσαντα, ως αναφερόμενα στο ευτραφές του ανδρός... Το ευτραφές, που ωστόσο προσέδιδε στο δέμας του εμφανώς το κύρος του Προύχοντα, του αρχοντάνθρωπου και το στυλ του « μεγαλο-Δημάρχου! »...
« Όμοιος τον όμοιο! »...
Γεννημένος στα Οθωνικά χρόνια, λέγεται πως στα νεανικά του είχε δραματικές περιπέτειες κοινωνικού χαρακτήρα...αυτές που τον ακολούθησαν ( μάλλον ως τους μεταγενέστερα πολιτικούς επικριτές του! )... Γιατί όταν ως Δήμαρχος ( το 1908 ) συναποφάσιζε με τους Συμβούλους του την ανέγερση της Προτομής του Αγγελή Γωβιού στην Λίμνη ( πατριωτική ιδέα που υλοποίησε στην θητεία του )... ο διαφωνών Σύμβουλος ( τ. Δήμαρχος ) Νικόλαος Γκίκας ( γυιός του Δημητρίου Γκίκα - νονού του Γωβιού! )...αγανακτώντας - αναφώνησε... « Όμοιος τον όμοιο!.. » ( εννοώντας σκωπτικά, πως...ό,τι « πάστα » ήταν ο αντάρτης Γωβιός που κάποτε τον εξόρισαν...ήταν και ο Χατζής! »... Ο Δήμαρχος, που δεν έλειψε εν καιρώ να γίνει στόχος φόνου, είτε κι΄απαγωγής, στο οπωροφόρο Σπιαδίτικο περιβόλι του, από τον τρομερό λήσταρχο Κατσίκα που λυμαινόταν τότε τον τόπο!..
« Καλός καγαθός »..
Καλοκάγαθο τον χαρακτηρίζει ο Ιστορικός Μπελλάρας, έτσι μου τον περιέγραφε ο μακαρίτης παλιός Ιερέας της Λίμνης Παπαβασίλης Μπλέτσος ( βαπτισιμιός του Χατζή ), σχολιάζοντας ποτε το Μουσειακό γλυπτό του Δημάρχου, έτσι μου τον περιέγραφε και ο πρεσβύτερος των θείων μου Αποστολαίων Βαγγέλης ( που έφηβος έζησε μαζί του την περιπέτεια του Κατσίκα )...κι΄αν κρίνω από την ανοικοδόμηση του Αγίου Κων/νου του Νη-Χωριού το 1908 ( ομού μετά του αδελφού του Σπυρίδωνα, Αριστείδη Χατζή )... παράλληλα με συγκεκριμένες δωρεές αγιογραφιών του Καθεδρικού μας Ναού των « Γενεθλίων της Θεοτόκου » και Εικόνων δωρηθέντων στην Ιερά Μονή « Γέροντος », αλλά και την οικοδόμηση του Κοιμητηριακού ναού του Αγίου Σπυρίδωνος το 1928 ( θανόντος του τ. Δημάρχου το 1926 ) από την ευσεβή σύζυγό του Μαριγώ Χατζή - το γένος ( θαρρώ ) Μπενετή - και τις λεγόμενες πολλές αγαθοεργίες της... τότε ο « αρχοντοδήμαρχος » Αιγαίων Σπυρίδων Χατζής, διεκδικεί μια ξέχωρη θέση στο θώκο των παλαιών Αιγαίων Δημάρχων ( ως ήταν και ο εξ΄αυτών τελευταίος )..
Το γλυπτό του Κοιμητηρίου.
Πάνε πάνω από 30 χρόνια τώρα - εποχή που μας απασχολούσε ο εκθεματικός εμπλουτισμός και η σπαργάνωση του Δημοτικού μας Μουσείου - όταν περιοδεύοντας στοχαστικά το γραφικό « Παπαδιαμαντικό » μας παυσίλυπο Κοιμητήρι...βρέθηκα εξωτερικά, πίσω από την κόγχη του Ιερού, μπροστά σε εντοιχισμένη επί του ναού μαρμάρινη πλάκα με σμιλευτή την Προτομή ( μπούστο ) ευσώμου γενειοφόρου σημαντικού ανδρός ( καθώς έφερε και τιμητικό παράσημο στο στήθος ). Δεν δυσκολεύτηκα να καταλάβω περί τίνος επρόκειτο, τόσο από την ξεχωριστή θέση του οστεοφυλακίου...τόσο από τα αναγραφόμενα επί της καλύπτρας πλάκας στοιχεία...αλλά και το τιμητικό παράσημο!.. Μα θυμήθηκα και τα λεγόμενα της γιαγιάς μου Μαριγώς, που μας διηγιόταν ( για το έτος 1926 ) πως τον Χατζή τον είχαν θάψει στο σημείο που μόλις αναγειρόταν κοιμητηριακή εκκλησιά, η οποία αποπερατώθηκε το 1928 και - ως εκ του πρώτου ενταφιασθέντος νεκρού - ( κατά εθιμική συνήθεια ) αφιερώθηκε στην λατρεία του Αγίου Σπυρίδωνος. Ψαύοντας απαλά το γλυπτό, έπεσα πλαϊνά σε κάποιο ονομαστικό επίγραμμα : Γ. ΜΠΟΝΑΝΟΣ !..
Γ. Μπονάνος : Στην Λίμνη ξανά - μετά τον Γωβιό!
Ο διαπρεπής γλύπτης Γεώργιος Μπονάνος, με εισήγηση του τότε Δημάρχου Σπ. Χατζή και των λοιπών Ελυμνίων, φιλοτέχνησε την αρχαιοπρεπή νεοκλασική Προτομή του Εθνικού Επαναστατικού Ήρωά μας - Στρατηγού Αγγελή Γωβιού το 1911. Και να τώρα που ο ίδιος γλύπτης φιλοτεχνεί το ανάγλυφο του παραγγείλαντος τον Γωβιό Δημάρχου - στον θάνατο και του ίδιου Δημάρχου ( 1926 )...15 χρόνια μετά τον μαρμαρωμένο Γωβιό!..Κάποιες περίεργες συντυχίες, ( εδώ, ως η αντιπελάργηση! )... που ίσως προδιαγράφουν - ποιος ξέρει; - νοήματα μυστικά!..
Λίγα λόγια για το γλυπτό και λιγότερα για τον γλύπτη
Ορθογώνια παραλληλόγραμμη μαρμάρινη πλάκα, διαστ. περίπου 58 Χ 42 εκ. με ανάγλυφη πλαϊνή Προτομή ( μπούστο ) του γενειοφόρου Δημάρχου Αιγαίων Σπυρίδωνος Χατζή, φέροντος τιμητικό παράσημο κατά την δεξιά του στήθους μεριά, ενώ ( σχεδόν αδιάκριτα ) στην πίσω της δεξιάς πλάτης πλευρά βρίσκεται χαραγμένη η επιγραφή Γ. ΜΠΟΝΑΝΟΣ. Σ΄αυτόν τον μεσότιτλο έγραψα...« και λιγότερα για τον γλύπτη »... γιατί το καλλιτεχνικό βιογραφικό του Γεωργίου Μπονάνου μπορεί να το ΄βρει ο ενδιαφερόμενος αναγνώστης στο προηγηθέν δημοσίευμά μου για το Μνημείο ( Προτομή ) του Αγγελή Γωβιού, ( fb elymnios Μνημειακά & Ελύμνια 4, 15 Δεκ. 2025 ), όπου καλλιτέχνης της Προτομής ήταν ο εν λόγω γλύπτης Γ. Μπονάνος.
Στο Μουσείο
Με την πεποίθηση πως το γλυπτό του σπουδαίου Επτανήσιου καλλιτέχνη Γ. Μπονάνου, αλλά και του ιστορικού τελευταίου Δημάρχου Αιγαίων Σπ. Χατζή, αναζητούσε την έκθεσή του στο Ιστορικό πλέον Μουσείο του Δήμου ( τότε ) της Λίμνης, συναινούσης της Εκκλησίας, του Δήμου και του επιγόνου της οικογενείας Χατζή - μακαρίτου Σπυρίδωνος Τσάκωνα - αφαιρέθηκε προσεκτικά το γλυπτό και εναποτέθηκε ως ιστορικό έκθεμα στον προθάλαμο του Μουσείου ( προστατευόμενο - και κατά τις οδηγίες συντηρητών - από την διάβρωση που πολύχρονα υφίστατο στον ανοιχτό του Κοιμητηρίου χώρο ). Έκτοτε, ο ιστορικός Δήμαρχος Αιγαίων Σπυρίδων Χατζής ( του γλύπτη Γ. Μπονάνου ), ο Ιστορικός του « Ελυμνίου » Νικόλαος Μπελλάρας ( που θα δημοσιευθεί ακολούθως - του ερασιτέχνη γλύπτη Παρασκευά Κυπραίου ) και ο διαπρεπής ζωγράφος Χάρης Βογιατζής ( της Ολλανδής γλύπτριας Pauline Macris ) εκτίθενται ως « Άξια Τέκνα της Λίμνης » στον ειρημένο Προθάλαμο του Μουσείου, υποδεχόμενοι τους ιστοριόφιλους και μουσειόφιλους επισκέπτες...
« Μπονανολογικά! »...
Μια ενδιαφέρουσα επίσκεψη δέχθηκα στο Μουσείο της Λίμνης πριν κάπου 33 χρόνια ( πάνω στο ξεκίνημά του )... κι΄ ήταν το πέρασμα της Παν/μιακής Καθηγήτριας - μεταξύ άλλων και της Ιστορίας της Τέχνης ( με έμφαση στην Γλυπτική ) - δρ. Θεοδώρας Μαρκάτου μετά της συνοδείας της, η οποία είχε πολύχρονα και πολυσέλιδα εκπονήσει την Διδακτωρική της Διατριβή με θέμα : « Ο γλύπτης Γεώργιος Μπονάνος 1863 - 1940 ». Εξετάζοντας το άγνωστο ανάγλυφο του παλαιού Δημάρχου, αποφάνθηκε πως για το Εργαστήρι του Μπονάνου το γλυπτό αυτό του Σπ. Χατζή ήταν σίγουρα έργο ρουτίνας. Ωστόσο, όπου ο Μπονάνος χάραζε το όνομά του ( όπως εδώ ), την τελική επιμέλεια την ασκούσε ο ίδιος - αυτός!.. Όταν μετά συνεπισκεφθήκαμε στην « Πλατεία Ηρώων » την επιβλητική επί στήλης Προτομή του Γωβιού ( έργον ως προανέφερα του Γ. Μπονάνου ) ανέφερα στην κα.Μαρκάτου, πως την ίδια χρονιά που καλλιτέχνησε τον Γωβγίνα της Λίμνης ο Μπονάνος ( 1910 ), στηνόταν και η Προτομή του ίδιου Ήρωος Αγγελή στο Αρμαβίρ της Ρωσίας, από τον εκεί ακμάζοντα Ελύμνιο μεγαλο-επιχειρηματία Παναγιώτη Σπάρη και την Λιμνιώτικη παροικία...ώστε θα μπορούσε - ίσως - να είχαμε και ένα άλλο καλλιτέχνημα εκεί του Μπονάνου ( αν δεν ήταν έργο - το σιγουρότερο βέβαια - τοπικού καλλιτέχνη ). Ωστόσο κατάλαβα...πως απ΄την πολύχρονα μοχθήσασα ερευνήτρια ζητούσα πολλά! Το Αρμαβίρ ήταν μακριά - κι΄αν ΄πεις για το σήμερα...με πολλά εκεί πάνω προβλήματα!..
Δ.Α. - « Ελύμνιος »
Σημειώσεις :
α ). Τους προγόνους - επαναστατικούς του Χατζή, τους συναντάμε στο ιστορικό « ΕΛΥΜΝΙΟΝ » του Ν. Μπελλάρα, αλλά και σ΄άλλα βιβλία της Ευβοϊκής Επανάστασης.
β ). Ως νονό του Γωβιού, αλλού συνάντησα να αναφέρεται ένας Ξυράφης ( εκ του ναυτικού σογιού των Λιμνιωτών Ξουραφαίων ). Και μια ο λόγος περί νονών...να προσθέσω πως προφορικές παραδόσεις φέρουν τον ίδιο τον Αγγελή, ως νονό του αγωνιστή Γεωργάκη Ριτσώνη ( εκ της γνωστής οικογενείας των Λιμνιωτών Ριτσωναίων ). Λέγεται πως η ονομασία της ( Ευβοϊκής-Βοιωτικής ) Ριτσώνας, οφείλεται σε ανδραγαθία και θυσία αυτού του Γεωργάκη Ριτσώνη, στον τόπο που - και χαρακτήρισε ως σήμερα - τοπωνυμικά.
γ ). Περί του ληστάρχου Κατσίκα και του Σπιαδίτικου επεισοδίου, έχω αναφερθεί στο « Περί λύχνων αφάς » ( fb elymnios 17 Οκτ. 2025 ). Ο εκ πατρός θείος μου Βαγγέλης Αποστόλου ( γεν. το 1900 ) που συν-έζησε με τον Χατζή το αναφερόμενο επεισόδιο ( ήταν βοηθός-παραγυιός του ), μας το περιέγραφε πολλές φορές εμφατικά.
δ ). Ευχαριστίες οφείλω για τον μεσολαβητικό ρόλο στην εξαδέλφη μου Κονδυλία Ρωτούς-Μπλέτσου και στον υιό του Παπαβασίλη Άγγελο, για την εγκυρότητα μερικών εκ των παρασχεθέντων πληροφοριών.
ε ). Πρώτο νεκρό που ενταφιάσθηκε στο νέο Νεκροταφείο, ήταν κάποιας συγχωρεμένης Ανθής ( θαρρώ Δήμου ) και θα ΄πρεπε ο Κοιμητηριακός ναός να αφιερωθεί ως της Αγίας ( ή Οσίας ) Ανθούσης. Ωστόσο ο αμέσως μετά - δεύτερος νεκρός - έτυχε να είναι ο επιφανής τ. Δήμαρχος Σπ. Χατζής και η αναλαβούσα τα έξοδα οικοδόμησης του ναού - χήρα του μεταστάντος Μαριγώ - που αποπεράτωσε το ιερό οικοδόμημα το 1928 - απέδωσε με κοινή αποδοχή το ναό στην λατρεία του Αγίου Σπυρίδωνος και στη μνήμη του ανδρός της Σπυρίδωνος.
στ΄). Να υπενθυμίσω πως το παρόν δημοσίευμα - το πρώτο του είδους σκιαγράφημα για τον περιώνυμο τελευταίο Δήμαρχο Αιγαίων Σπ. Χατζή - δεν διεκδικεί καν μια πλήρη Μονογραφία, αλλά οδηγεί πρωτοποριακά προς αυτήν.
Πηγές στάθηκαν : « Το Ελύμνιον » του Ν. Μπελλάρα - Αρχειακές πληροφορίες του Δημοτικού Μουσείου Λίμνης - Προσωπικό Αρχείο Δ.Α. - Άφθονες παραδόσεις παλιών - Διαδίκτυο ( ΑΙ ) κ.α. ( Να σημειώσω δε, πως πολλοί συμπατριώτες μου εκ των παλιών οικογενειών είναι μεταφορείς κ.α. ποικίλων επί του θέματος πληροφοριών, που δεν είναι δυνατόν να γνωρίζω )...
Στην φωτό - της Ανθής Αποστόλου : Το γλυπτό του Δημάρχου Αιγαίων Σπυρίδωνος Χατζή - έργον του Γεωργίου Μπονάνου, στην Είσοδο του Ιστορικού & Λαογραφικού Μουσείου της Λίμνης.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου