ΤΟ ΠΑΪΤΟΝΙ

 ΤΟ ΠΑΪΤΟΝΙ

Γράφει ο Δημήτρης Αποστόλου - « Ελύμνιος »

Παϊτόνι : Σχεδόν άγνωστη κι΄ανεπίκαιρη σήμερα λέξη ( παρά το πασίγνωστο εννοιολογικό της ), που προέρχεται λένε απ΄το Αγγλο-γαλλικό phaeton - ή πάλι απ΄το Τουρκικό fayton... Αλλά, ας τους να λένε!.. Γιατί η λεξούλα είναι Ελληνικότατη!.. και δεν είναι, παρά ( εν είδη αντιδανείου ), ο

μυθικός γυιός του θεού Ήλιου - Φαέθων!.. αυτός που κυβέρνησε επιπόλαια το άρμα του πατέρα του Ήλιου ( και τελικά πήγε κεραυνωμένος από αυτόν! )... και που ( πάλι ) δεν είναι, παρά το γνωστότατο μόνιππο αμαξάκι - το λέγαν και « Σούστα » - που σε ρομαντικότερη εποχή ( κατά το λαϊκό άσμα )... « Η Σούστα πήγαινε μπροστά κι΄ο μάγκας τοίχο - τοίχο! »... Όμως ο ίδιος εγώ που συνηγορώ στην Ελληνική της λέξης πατρότητα...άκουσον - άκουσον!..θα ξαναγυρίσω στην Τούρκικη fayton, όχι τι άλλο...αλλά γιατί ο « μάγκας » που τώρα θ’ αναφερθώ, ήτανε Τούρκος - κι΄από πάνω Αγάς!.. Κι΄όχι ο « Λιμνιώτης » Αγάς που ΄χε χανούμισα στον Οντά του ( τον ευρισκόμενο τότε πάνω στον βράχο της κεντρικής Εκκλησίας ) μια δύσμοιρη συμπατριώτισσά μας Λιμνιώτισσα...αλλά, άλλος ετούτος - ο κοντογείτονάς μας Αχμέτ Αγάς ( του σημερινού Προκοπίου ) - που επιχείρησε κι΄απήγαγε άλλη Λιμνιώτισσα ( όμοια και τούτη δύσμοιρη ) πάλι από τον τόπο μας...

Αμαξάκια της Λίμνης!..

Με τη μια της ακτινωτή ρόδα μισοχωμένη στην κατηφόρα και την άλλη μπαταρισμένη ανάερα ( σαν όπως βατραχάκι ανάσκελο! )... χρόνια τώρα στον αυλόγυρο μιας χθαμαλής καλυβίτσας με αχυρένια σκεπή...αργοσάπιζε μια όμορφη κάποτε αμαξούλα ( όπως έδειχνε η μαύρη της χρυσόξυλη επικάλυψη ). Πώς βρέθηκε τότε στον « Κούκο » σιμά...κανένας δεν ξέρει!.. Τέτοιες ιππήλατες άμαξες στην παλιά Λίμνη - ( « Παϊτόνια » τις λέγανε τότε ), είχαν οι αρχοντάδες... όπως ο προύχοντας - επιχειρηματίας Στ.Χαρίτων που τον σκοτώσαν κουκουλοφόροι ληστές ( προς της Λίμνης τα « Καστριά » - άλλοι λένε στον « Αγαννάκο » ) στα τέλη του 19ου αι. ...τέτοια αμαξούλα οδηγούσε ( απ΄ των παλιών Ρωταίων τη φάρα ) ο Νικ. Ρωτούς, μεταφέροντας το Ταχυδρομείο στα μεσογειακότερα του « Δήμου Αιγαίων » χωριά, όταν εκεί προς την « Βρυσούλα του Ερωτόκριτου » ( Λιγγοτά ) έπεσε σε ληστές - μα με το σθένος και θάρρος του γλύτωσε! - τέτοια τέλος τροχήλατη άμαξα θυμάμαι μικρός - κακήν κακώς - αποθηκευμένη ( σε μισο-διαλυμένη κατάσταση ), στον Δημοτικό χώρο του παλιού « Μετοχιού » ( πλάϊ στο σημερινό Κινημ/θέατρο « ΕΛΥΜΝΙΟΝ » ) - που εκείνη η άμαξα πρόσφερε τις υπηρεσίες της κάποτε, σαν νεκροφόρα του Δήμου!.. Όμως αυτή την μπαταρισμένη προς το υψωματάκι « Κούκος » τ΄αη-Λιά... σήμερα πια δεν την θυμάται κανείς!.. Την θυμήθηκε όμως - μέσες άκρες - στα γηρατειά της, η γιαγιά οικοδέσποινα κυρά Φρόσω εκείνου του ταπεινού καλυβόσπιτου, που απ΄τις ρυτίδες, τα άσπρα - μπαμπάκι μαλλιά της - και τα ζαρωμένα της χείλη...αρχίσαν - σαν διηγούταν - ν΄ ανεβαίνουνε απ΄την αχλή των περασμένων καιρών... θες ιστορίες... θες παραμύθια... θες και τα δυό απ΄αυτά... αλλά καλύτερα πες τα και « θρύλοι »...αφού το μυαλό της γριούλας - όπως οι καταράχτες στα μάτια της - είχε από χρόνια θολώσει!..

Η Αρετούλα και ο Αγάς!..

« Μια φορά κι΄ένα καιρό λοιπόν »...στα μαύρα χρόνια λέει της Τουρκοκρατίας... ζούσε στη Λίμνη μια πεντάμορφη - δεκάξη χρονών κοπελιά, που την έλεγαν Αρετούλα! - σαν εκείνη την μονάκριβη και πολυαγαπημένη Αρετή της δημώδους παράδοσης των « εννιά αδελφών! »... ή σαν εκείνη την ωριόπλουμη Αρετούσα - την ποθητή του ιππότη Ρωτόκριτου - ποιός ξέρει;.. μπορεί και σαν την « εκπάγλου καλλονής » αρχαία Ευβοιώτισσα νύμφη Αρέθουσα!.. ( Πάντα το όνομα Αρετή είναι συνυφασμένο με την ομορφιά, ή την ηθική τελειότητα - και δεν ξέρω γιατί...με τον τόπο μας! )... Όμως...« τα φριχτά σηκώνει η γης κι΄η ψυχή τα φριχτότερα!»...λέει ο ποιητής...γιατί το μηνύσανε του Αχμέτ Αγά ( στο σημερινό Προκόπι ) που εκείνη την εποχή - σαν Στρατιωτικός Διοικητής - έκανε το κουμάντο στη γύρω περιοχή κι΄ερχόταν συχνά στη Λίμνη με τους Ζαπτιέδες του ( χωροφύλακες ) και Σεϊμένηδες ( φοροεισπράκτορες ) για τη συγκέντρωση χαρατσιών ( φόρων ) και γι΄ άλλες διοικητικές του αρμοδιότητες...

Το inat του Αχμέτ Αγά...

Σαν του ΄πανε λοιπόν για την Αρετούλα το ΄βαλε « inati - γινάτι » να την κάνει δική του - μα εκείνης το αισθηματικό ήταν για τον δικό της « Ιππότη » τον Αριστείδη - που τον λέγαν χαϊδευτικά Αρίστο και που έμοιαζε με τον παλιό Ιππότη - τον Άριστο - ( το πριγκιπόπουλο της Βλαχιάς, που ανταγωνίστηκε κάποτε σε ομορφιά κι΄άντρειά με τον Ερωτόκριτο! )... Είδε ο Αγάς και απόειδε!.. απελπίστηκε πως με το πείσμα της κοπελιάς δεν γίνοταν τίποτε...κι΄έστειλε θρασείς τους Ζαπτιέδες του - που με τούτη την άμαξα ( το « Παϊτόνι! ) - άρπαξαν με το ζόρι την ατίθαση Αρετούλα!.. Το τι έγινε τότε στη Λίμνη...δεν περιγράφεται!.. Όμως « ο φόβος φιλούσε τα έρημα! »...όπως φιλούσε κλεισμένη σαν λάφυρο ο Αγάς την δύσμοιρη Αρετούλα μες΄το Σαράϊ του ( που μπορεί να ΄ταν - ποιός ξέρει; - και το αρχαίο Κάστρο εκεί που λεν’ - « της Αρέθας! » )...

« Δίνει βιτσιά του μαύρου του! »...

Ωστόσο - εκείνη που δεν ενέδωσε καν΄ - ήταν η ίδια η Αρετούλα!.. Τώρα...πώς ξεγέλασε τους φρουρούς του Αχμέτ!.. με τι τρόπο και πως ειδοποίησε τον καλό της Ιππότη - τον « Άριστο! »...ε! αυτό κανένας δεν ξέρει!.. Γιατί ο Αρίστος ( ο γυιός της κυρά Μαριώς της Λιμνιώτισσας ) που την αγαπούσε παράφορα!.. είχε σελωμένο το άλογο κάτω στη ρεματιά...την έβαλε πισωκάπουλα και με γοργό καλπασμό μέσα σ΄αέρα και κουρνιαχτό...« δίνει βιτσιά του Μαύρου του και πάει σαράντα μίλια!»...και στα σαραντα-πέντε του... εξαφανίστηκαν δια παντός απ΄την επιστασία του εμβρόντητου - αποσβολωμένου Αχμέτ Αγά...που « λύσσιαξε » λέει να ΄βρει το κρυσφύγετο των δυο ερωτευμένων φυγάδων... Μα δεν το βρήκε - ούτε κι΄αυτός - ούτε ποτές τους κανένας!..Μονάχα ο πάνω ξεκάμπανος στον αέρα τροχός απ΄το μπαταρισμένο « Παϊτόνι » στον αυλόγηρο της κυρά Φροσύνης που στεκόταν ακόμη πάνω στ΄αξόνι του... με τις δυνατές ριπές του βοριά τα χειμωνιάτικα βράδια... γυρνούσε σφυρίζοντας... στίχους ιαμβικούς του « Ρωτόκριτου! »...

« Αγαπημένο Αντρόγυνο, σαν τούτο δεν εφάνη / μουδ΄έτοιο καλορίζικο χαιράμενο Στεφάνι.../ ...εκάμασι παιδόγγονα, κι΄ούλα γενήκαν πλούσα / και Μάνα και Κερά Λαλά, εγίνη η Αρετούσα! »...

1898 : Το παραμύθι έκλεισε!..

Εδώ η αφήγηση της δικιάς μας Κερά Λαλάς...έκλεισε, σκουπίζοντας η γιαγιούλα Φροσύνη κάποιες νωπές σταγόνες απ΄τους κανθούς των θολωμένων ματιών της... Μια ακτίνα του ήλιου που γλίστρησε μέσα απ΄τα πεύκα, έπεσε πάνω στο γερασμένο - διαλυμένο « Παϊτόνι » και φώτισε μια χρονολογία που ήταν χαραγμένη στο πλάϊ του : 1898!.. Το παραμύθι της γιαγιάς μας παρέσυρε και ονειρευτήκαμε!.. Όμως μας άρεσε - ακριβώς - γιατί ήτανε παραμύθι!.. Και γιατί ονειρευτήκαμε!.. Και το παραμύθι λέει, είναι « η αλήθεια του όνειρου » που συμπυκνώνει τη λεπτή γραμμή αναμέσω της φαντασίας και της πραγματικότητας... Ή όπως πάλι υποστηρίζει ο Φρόϋντ για τα όνειρα... πως « υποδηλούν κρυμμένες αλήθειες »... Αλήθεια!.. πόση ιστορία υπάρχει μέσα στο παραμύθι...και πόσο παραμύθι μέσα στην ιστορία;.. Γιατί, τη ζωή του λαού τη στηρίζει μεν η ανέκκλητη κι΄απαράβατη ιστορία, μα την στολίζει και την χαροποιεί η μυθοπλαστική ικανότητα της « ρομαντικής επιστήμης » της Λαογραφίας!..

Επίλογος

Αγαπητοί αναγνώστες... Ξεκινήσαμε με τον μυθικό γυιό του Ήλιου Φαέθοντα και φθάσαμε στο παλιό εποχής αμαξάκι - « Παϊτόνι »... Ύστερα ταξιδέψαμε στην « ρομαντική Ιπποσύνη » του μεσαίωνα και σταθήκαμε στο θρυλικό έρωτα του Ρωτόκριτου και της Αρετούσας... Για να φθάσουμε στα ζοφερά χρόνια της Τουρκοκρατίας - στην ρομαντική μυθοπλασία της Αρετούλας, του Αριστείδη και του Αχμέτ Αγά... Όντως λοιπόν ( ως έγραψε πρόσφατα συντοπίτης βορ. Ευβοέας ερευνητής )... « η λαϊκή μας παράδοση μεταφέρει πολύτιμες πληροφορίες αρχαίων καιρών - μπορεί σαφώς και ιστορικών γεγονότων »... Ας το ΄χουμε υπ΄όψη μας... Με μια ακόμη γεύση - που αυτή τη φορά - την πήραμε σήμερα!..

Δ.Α. - « Ελύμνιος »

Σημείωση α ) : Την ιστορία αυτή σε συνοπτική και λιτότερη μορφή, την πήρα από τον Λάζαρο Παπαδόπουλο - περαστικό καθηγητή Αγγλικής στη Λίμνη - τέλη περίπου της δεκαετίας του 1950 - αρχές του ΄60. Ο Λ.Π. συγχωρέθηκε στην Αθήνα το 1992. Μέρος του ανέκδοτου έργου του, δημοσιεύθηκε από τον αδελφό του Γεώργιο μετά τον θάνατό του, ο οποίος ( Γεώργιος ) είχε την καλοσύνη να μου παραχωρήσει ένα αντίτυπο το 1999 ( πριν να συγχωρεθεί και αυτός ). Το συνοπτικό κείμενο ( μόλις 3,5 σελ.όλο κι΄όλο ) το βρήκα με τον τίτλο « Το παραμύθι της κυρά Φροσύνης » και το δίνω σήμερα, όχι μόνο με την αλλαγή του τίτλου « Το Παϊτόνι », αλλά και λογοτεχνικά - ριζικά διασκευασμένο - με παραλληλισμούς, τόσο για να μην χαθούν οι πρωτογενείς πληροφορίες του συλλέκτη Καθηγητή, όσο και για να συσχετισθούν αξιοπρόσεκτοι ιστορικο-λαογραφικοί συνειρμοί, πάντα χρήσιμοι στους ερευνητές, σημερινούς και μεταγενέστερους... « Το Παϊτόνι » αφιερώνω στη μνήμη των αδελφών Λ. & Γ. Παπαδόπουλων.

Σημείωση β) : Λογοτεχνικοί ερανισμοί επιλέχθηκαν από έργα της Δημοτικής Λαϊκής μας Παράδοσης, των Βιτζ. Κορνάρου, Οδυσ. Ελύτη, Μαν. Ελευθερίου κ.α.

Η φωτό: Το Παϊτόνι. ( Διαδίκτυο )