Αγωνιστές του 1821 και οι δρόμοι τους στον Εύριπο... Ανδριαλά & Λιάκος 1 .

 Αγωνιστές του 1821 και οι δρόμοι τους στον Εύριπο... Ανδριαλά &

Λιάκος 1 .

Προλεγόμενα…

Ένας Εύριπος… ιστορία, και συνέχεια παρουσίασης των κειμένων τής

υπό τον τίτλο Αγωνιστές του 1821 και οι δρόμοι τους στον Εύριπο...

ραδιοφωνικής μας διαδρομής, με ένταξη εδώ του αφηγηματικού μέρους

από το αφιέρωμά μας στα Ανδριαλά και τον Οπλαρχηγό Λιάκο.

********************

Α΄ μέρος: Τα πρότερα της μάχης των Ανδριαλών

Το θέμα που διαπραγματευόμαστε στο παρόν κείμενο, το δίχως άλλο

αποτελεί μία παρέκκλιση από την αναφορά μας σε κάποιο πρόσωπο ή

τόπο τής αγλαϊνής εποχής του 1821, που τιμητικά η πόλη του Ευρίπου το

όνομά του σε οδό της έχει δώσει, αλλά θα προχωρήσουμε σε μία

συγγραφική ωδή για τη θυσιαστική στάση των Ελλήνων στις ευβοϊκές

Θερμοπύλες, τα Ανδριαλά του Παγώντα και την μετά αυτών Παλιουρή

τής προ της κοιλάδας του Κηρέα στενωπού του Δερβενίου με τα

υπερύψηλα βράχια στην (προς Βόρεια Εύβοια πορευόμενοι) αριστερή

τού τόπου πλευρά και τον διερχόμενο παραπόταμο δεξιά της Ε. Ο., όπου

οι ολίγοι Έλληνες έλπιζαν να ανακόψουν τη ροή και την ορμή των

μυριάδων Τούρκων γιαταγανοφόρων, πεζών τε και ιππέων.

Εν πρώτοις, θα περιηγηθούμε στα πρότερα τής μάχης των Ανδριαλών

γεγονότα, τα οποία συνέβησαν κατά τον Ιούλη μήνα του 1823.

Διαφωτιστικά, τα όσα ο Ναθαναήλ Ιωάννου στα Ευβοϊκά του

σημειώνει, λέγοντας πως:

«Υπερμεσούντος δε του Ιουνίου, εισέβαλεν ο Μπερκόφταλης

Ιουσούφ Πασάς εις Χαλκίδα μετά πέντε περίπου χιλιάδων στρατού,

και δέκα χιλιάδες ήτο ο από του στόλου αποβιβασθείς εις την

Κάρυστον, και ο του φρουρίου δύο χιλιάδας και περισσότερον· άπας

ούτος ο στρατός εστρατοπέδευσεν το πρώτον έξωθεν του Βελημπαμπά

εκτεινόμενος μέχρι της Βρωμούσης, άνω και κάτω έγεμεν ο τόπος

σκηνών (τουρκ. τσαντίρια)· πολλοί υπολογίζουσι τον στρατόν και τον

αναβιβάζουσιν εις είκοσι και επτά χιλιάδας· πόθεν δε ούτε

γιγνώσκουσι τούτον, και αριθμούσιν ούτως, ουκ οίδα 2 .

1 Ανδριαλά & Λιάκος: Το κείμενο αποτελεί τμήμα των υπό τον γενικό τίτλο Ένας Εύριπος… ιστορία

ωριαίων εκπομπών μας, που παρουσιάζονται στον 97,7 FM ρ/σ της Μητροπόλεως Χαλκίδας Ιστιαίας

& Βορείων Σποράδων και, μάλιστα, πρόκειται για το βασικό περιεχόμενο της 38 ης – από την εν

εξελίξει ενότητα Αγωνιστές του 1821 και οι δρόμοι τους στον Εύριπο... – εκπομπής.

2 ουκ οίδα: δε γνωρίζω, δεν ξέρω

2

»Κατά τας αρχάς του Ιουλίου ήρεν 3 άπαντα τον στρατόν του ο

Μπερκόφτσαλης, μετήνεγκεν 4 αυτόν και εστρατοπέδευσεν εις τας

πεδιάδας της Καστέλας και των Ψαχνών.

»Τούτο δε ιδόντες ο γενικός της Ευβοίας οπλαρχηγός, Διαμαντής

Νικολάου, και οι άλλοι, εγκατέλιπον τα Βρυσάκια και απεσύρθησαν

πριν ή προσβληθώσιν υπό των Τούρκων· και ο μεν Διαμαντής

κατέλαβεν τον Άϊον, οι δε οπλαρχηγοί Σταύρος Βασιλείου 5

Αργυροκαστρίτης, Αθανάσιος Χονδροβασίλης Χαλκιδεύς και

Ευαγγελινός Αργυροκαστρίτης, έχοντας τριακοσίους μεθ’ εαυτών

μόνον στρατιώτας, κατέλαβον τα παρά τον Παγώντα Ανδριαλά, εν οις

οχυρώθησαν καλώς, μίαν ώραν περίπου απέχοντες του Αΐου, όπου και ο

πολέμαρχος της Ευβοίας Διαμαντής διέτριβεν 6 . Οι δε Τούρκοι

καταλαβόντες τα Βρυσάκια έφερον εκ της Χαλκίδος κανόνια δώδεκα

και τα έστησαν επ’ αυτής.» 7

Την ίδια περίοδο ο Έπαρχος Ευρίπου Ιωάννης Κωλέττης διορίζει

Ναύαρχο της πολιορκίας του Γριπονησιού τον Υδραίο ναυμάχο Ανδρέα

Κοσμά Μανιάτη ή Κολεμανιάτη, ο οποίος έρχεται και ναυλοχεί στη

Λίμνη της Βόρειας Εύβοιας, όπου και κάποια πλοιάρια ενισχύουν τον

στολίσκο του.

3 ήρεν: σήκωσε

4 μετήνεγκεν: μετακόμισε, μετέθεσε

5 Η Ευτυχία Αθ. Παππά στη με τίτλο Η επαρχία Δρυϊνουπόλεως της Βορείου Ηπείρου κατά τη νεώτερη

περίοδο (Τουρκοκρατία, 20ος αιώνας), διδακτορική της διατριβή (Θεσσαλονίκη 2009) αναφέρει:

«Σταύρος και Κώνστας Βασιλείου. Τα δύο αδέλφια Σταύρος και Κώστας κατάγονταν από το Σελλειό

[της Δερόπολης στη Βόρεια Ήπειρο. Σελλοί ή Ελλοί, Έλληνες… Κατοικούσαν στην περιοχή της

Δωδώνης.]. Ο Σταύρος ήταν γνωστός υπό το ψευδώνυµο καπετάν Χαλάστρας. Πριν το ’21

ασχολούνταν µε το εμπόριο του καπνού, όπως και οι λοιποί κάτοικοι του χωριού. Μόλις κηρύχθηκε

η Επανάσταση μαζί µε άλλους αγωνιστές Ηπειρώτες και τον αδελφό του Κώστα, γενναίο και

τολμηρό πολεμιστή, ύστερα από πρόσκληση του µητρ. Ευρίπου Γρηγορίου, κατήλθε στην βόρεια

Εύβοια, αγωνίστηκε σε πολλές μάχες, κυρίως στη μάχη των Ανδριλιών, στην οποία καρτερικά

αγωνίσθηκε μαζί µε άλλους Βορ/τες αγωνιστές και ολίγους Ευβοείτες.

[…]Τα πρώτα ντουφέκια στην επαναστατημένη βόρεια Εύβοια, στην επαρχία Ξηροχωρίου, ήταν οι

Ηπειρώτες Σταύρος και ο αδελφός του Κοντοκώστας Βασιλείου από το Σελλειό ∆ερόπολης,

Βαγγέλης ∆αλαµάγκας και Θωµάς Μπρέσαρης, Χορµοβίτες και Γεώργιος Ιατρός, Μετσοβίτης, τους

οποίους είχε καλέσει ο µητρ. Γρηγόριος [Μητροπολίτης Γρηγόριος Αργυροκαστρίτης]. Μαζί µε

ντόπιους οπλαρχηγούς, κίνησαν στην επανάσταση και τους λοιπούς κατοίκους της περιοχής. […]

Στις 9 Απριλίου 1823 ο Άρειος Πάγος, μετά από αίτηση της Προσωρινής ∆ιοίκησης της Ελλάδος,

έκρινε τον Σταύρο Βασιλείου στο βαθμό του χιλιάρχου και τον Κώστα Βασιλείου στο βαθμό του

πεντακοσιάρχου. Φονευθέντος του αδελφού του Κώστα, εξασθένησε η θέση του μεταξύ των

οπλαρχηγών και κατατρεχθείς απομακρύνθηκε από την Εύβοια καταφεύγοντας µε την οικογένειά

του στην Σκύρο. Φημιζόμενος για τον πλούτο του, διήγειρε το φθόνο και το µίσος των

συμπολεμιστών του, γι’ αυτό οι οπλαρχηγοί Γκριζιώτης και Βάσος έπεσαν κατά πάνω του ως ληστές

γύρω στα 1823, µε σκοπό να τον φονεύσουν και να αρπάξουν τα πλούτη του. Όμως η απόπειρα

απέτυχε, διότι ο Χαλάστρας κατόρθωσε να διαφύγει εγκαίρως, αλλά οι εχθροί του λεηλάτησαν την

οικία και την οικογένειά του φέροντάς τον σε κατάσταση πτώχειας. Και µ’ όλα αυτά δεν έπαυσε να

αγωνίζεται ως οπλαρχηγός, σε όλη τη διάρκεια της Επανάστασης. Ήταν όμως άνδρας µε νου

πολιτικό, ραδιούργος φιλοτάραχος, υπερήφανος και φατριαστής, γι’ αυτό φθονούµενος απέκτησε

εχθρούς φαρμακερούς και δυστύχησε πολύ. Τελικώς δικαιώθηκε το 1846 µε τον βαθμό του

ταγματάρχη.»

6 διέτριβεν: περνούσε τον καιρό του

7 Ναθαναήλ Ιωάννου Ευβοϊκά, σελ. 48-49

3

Σχετικά, ο Ναθαναήλ Ιωάννου στα Ευβοϊκά του, αφού κατ’ αρχήν

τονίζει πως «το ήμισυ μέρος της δυστυχισμένης Ευβοίας υπέκειτο εις

τον ειρημένον μέγιστον όλεθρον· διότι το έτερον, της Καρυστίας, είχεν

αναμιχθή πυρί και σιδήρω 8 υπό του αποβάντος στρατού εν Καρύστω.

Ένεκα διχονοιών και παθών των τετυφλωμένων οπλαρχηγών της

υπέστη τας τοιαύτας και τοσαύτας τρομεράς και φρικώδεις λεηλασίας» 9 ,

στη συνέχεια μάς πληροφορεί πως, αφού έγινε η κατάλληλη

προετοιμασία, ο Ανδρέας Κοσμάς πήρε μαζί του τον Οδυσσέα

Ανδρούτσο με τα 500 παλικάρια του και τράβηξαν στα Βρυσάκια, τα

οποία πλέον κατέχονταν από τους Τούρκους και, μάλιστα, στη ράχη του

λοφίσκου είχαν τοποθετήσει και 12 κανόνια.

Γράφει, λοιπόν, ο Ναθαναήλ Ιωάννου πως:

«Ο δε ναύαρχος Α. Κοσμάς λαβών τα έγγραφα του διορισμού του,

διαταγάς και οδηγίας ήρε την άγκυρά του παραχρήμα, έπευσεν εις

Λίμνην, και ηγκυροβόλησεν· εύρε δε εκεί δέκα πέντε άλλα μικρά και

μεγάλα πλοία διαφόρων μερών, ήτοι Ψαριανάς γολέτας τρεις, από της

μεγάλης Λήμνου ιμβρίκια επτά, του Θεοδωράκη, του Κούμα κλ., από

δε της Ευβοϊκής Λίμνης πέντε μικρογολέτας, εν οις προστέθηκε η

ναυαρχίς και η γολέτα του καπετάν Γκίκα, και εγένοντο πάντα δέκα

επτά, και ουχί τρία ως λέγει ο Σ. Τρικούπης εν τω Γ΄ Τόμω της Ιστορίας

αυτού σελ. 46.

»Αλλά και τον Οδυσσέα εύρεν εκεί εν τοις πλοίοις μετά πεντακοσίων,

διαμένοντα εν Ψαριανή γολέτα, ον παρέλαβεν επί της ναυαρχίδος, εν η

οκτώ ημέρας διέμεινε. Του ναυάρχου δ’ αφιχθέντος εις την Λίμνην, εις

συμβούλιον προσεκλήθησαν οι πλοίαρχοι πάντες ευθέως· τούτου δε

διαλυθέντος, ήραν τας αγκύρας των, και έβαλον αυτάς εις τα

Βρυσάκια, έχοντες μεθ’ εαυτών και των Οδυσσέα με τους πεντακοσίους

του, οίτινες ήρξαντο το πυρ ζωηρώς κανονιοβολούντες την επί των

Βρυσακίων εχθρικήν κανονιοστοιχίαν από της πρωίας μέχρι της

εσπέρας, δια του οποίου κατέστρεψαν και την κανονιοστοιχίαν και

τους Τούρκους κατεσκόρπησαν εκείθεν· εκ δε των πυρών

απετεφρώθησαν πάσαι αι των Ελλήνων σκηναί, ή αυτοί οι Τούρκοι

σκορπιζόμενοι επυρπόλουν αυτάς.

»Ο δε Οδυσσεύς ουκ απέβη εις την ξηράν, αλλ’ εώρα μόνον από της

ναυαρχίδος. Περί δε την εσπέραν απέπλευσαν εκ των Βρυσακίων τα

πλοία εις την Λίμνη, όπως αποβιβάσωσι τον Οδυσσέα, και διευθυνθή

εκείθεν προς το δερβένι· αλλά πριν ή αποβιβάσωσιν αυτόν, έμαθον ότι

οι Τούρκοι διήλθον αμαχητί το δερβένιον, και ούτω τα πάντα

εματαιώθησαν.» 10

8 είχεν αναμιχθή πυρί και σιδήρω: Από τις πυρκαγιές και τις σαρωτικές πολεμικές επιχειρήσεις των

Τούρκων η περιοχή είχε καταστραφεί εντελώς, δεν είχε μείνει τίποτα όρθιο…

9 Ναθαναήλ Ιωάννου Ευβοϊκά, σελ. 55

10 Ναθαναήλ Ιωάννου Ευβοϊκά, σελ. 55

4

Β΄ μέρος: Η Αντίσταση στων Ανδριαλών τα μετερίζια…

Και συνεχίζουμε τα αφηγούμενά μας με την απόφαση των ολίγων

ψυχωμένων Ελλήνων για Αντίσταση στων Ανδριαλών τα μετερίζια και

την προσπάθειά τους στις στενωπούς των ευβοϊκών βουνών να φράξουν

ή να καθυστερήσουν τη διέλευση των τούρκικων ασκεριών…

Καταπώς ο Ναθαναήλ Ιωάννου στα Ευβοϊκά του αναφέρει:

«Οι δε Τούρκοι μετά την υπό των πλοίων καταστροφήν της

κανονιοστοιχίας των και εκδίωξιν εκ των Βρυσακίων, εκ δέκα επτά

περιπλέον χιλλιάδων συγκείμενοι 11 , ώδευσαν κατά των εν Ανδριαλοίς

ωχυρωμένων τριακοσίων Ελλήνων· φθάσαντες δε εκεί την πρωίαν της

27 Ιουλίου ώρμησαν ευθύς, ίνα πάντες εξ εφόδου ζωγρήσωσι 12 ζώντας·

αλλ’ οι γενναίοι οπλαρχηγοί Σταύρος Βασιλείου, Αθανάσιος

Χοντροβασιλείου και Ευαγγελινός, ανθίσταντο έσωθεν του οχυρώματός

των με απαραδειγμάτιστον καρτεροψυχίαν 13 , και αντέκρουον αυτούς.

Αλλά και τα στίφη των Βαρβάρων αμιλλόμενα προς τους ολιγαρίθμους

Έλληνας ηγωνίζοντο πεισματωδέστατα, και πολλάς αλλεπαλλήλους

εφορμήσεις έκαμον, αλλ’ εις μάτην· διότι ουκ ηδυνήθησαν να βλάψωσι

τους ολίγους ωχυρωμένους Έλληνας και αποσείσωσιν αυτούς του

οχυρώματος· από της πρωίας μέχρι της εσπέρας ηγωνίζοντο

πεισματωδώς αμφοτέρωθεν εκ δε των πολλών και αλλεπαλλήλων

εφορμήσεων, ας 14 έκαμον οι Τούρκοι, κατά του ελληνικού οχυρώματος,

υπέρ τους τριακοσίους απώλεσαν, και πολλοί επληγώθησαν· του

ηλίου δύοντος απεσύρθησαν καταντικρύ και εστρατοπέδευσαν.

»Και αν  μικρά τις επικουρία 15 ήρχετο υπό του Διαμαντή, όστις ήτο

εις τον Άϊον, ήθελον τους κρημνίσει την επομένην και τους

καταδιώξει εις την Χαλκίδα, και ο τόπος ουδόλως εβλάπτετο, και το

στρατόπεδον δεν διελύετο, αλλ’ ήθελεν έλθη εις τα Βρυσάκια έτι

θαρραλεώτερον 16 . Αλλ’ ο Διαμαντής αντί να δράμη 17 εις βοήθειαν την

νύκτα, όπως ενθαρρύνη και εμψυχώση τους οπλαρχηγούς, εγκατέλιπε

και την θέσιν του τον Άϊον, και ανεχώρησε κατεπεσπεσμένως 18 εις

Ξηροχώριον προς σωτηρίαν της γυναικός του, ήτις, ως λέγεται,

ηπειλείτο να συλληφθή εχθρικώς υπό του Οδυσσέως· δια τούτο

αδιαφόρησε περί μυριάδων άλλων γυναικών, ανδρών αγαθών, αθώων

και ακάκων τέκνων και αφήκεν εις απώλειαν και φθοράν· εφρόντισεν

όμως περί της σωτηρίας μιας μόνης· παραλαβών ουν αυτήν

11 συγκείμενοι: αποτελούμενοι

12 ζωγρήσωσι: αιχμαλωτίσουν, συλλάβουν ζωντανούς

13 απαραδειγμάτιστον καρτεροψυχίαν: Μοναδική δύναμη και αντοχή ψυχής, σε βαθμό, μάλιστα, που

δεν υπάρχει προηγούμενο άλλης τέτοιας αναφοράς.

14 ας: τις οποίες

15 επικουρία: βοήθεια, ενίσχυση

16 έτι θαρραλεώτερον: ακόμη πιο θαρραλέα

17 να δράμη: να σπεύσει, να τρέξει

18 κατεπεσπεσμένως: κατεπειγόντως

5

εκείθεν διήλθεν εις τας παρακειμένας νήσους Σκίαθον ή Σκόπελον. Οι

δε λοιποί οπλαρχηγοί δυσαρεστηθέντες εκ του τρόπου του Διαμαντή

και της διαγωγής του εγκατέλιπον την θέσιν των, απεσύρθησαν την

νύκτα και ανεχώρησαν· τινές δε εξ αυτών εζήτησαν να καταλάβωσι το

δερβένι κάτωθεν της Παλιουρής και άνωθεν του εκκλησιδίου του

Αγίου Γεωργίου, και πολεμήσωσιν τον εχθρόν εις το στενώτερον

αυτού μέρος· αλλά πού πλέον; τις ήκουεν τον άλλον; κατέλαβον εν

μέρος εκεί ολίγοι, [υπό τον Λιάκο] αλλά τι ήθελον κάμει ολίγοι εις

τοσαύτα τα στίφη Βαρβάρων; εφονεύθησαν και άνευ πολέμου και

βλάβης διήλθον το δερβένι οι Βάρβαροι.» 19

Πριν συνεχίσουμε τα αφηγούμενά μας, θα σταθούμε για λίγο σε

αυτούς τούς άγνωστους στους πολλούς τόπους, όπου εκείνα τα τραγικά

και συγχρόνως επικά γεγονότα κατά τις εσχατιές του Ιούλη του 1823 στη

ραχοκοκαλιά των βουνών της Βορειοκεντρικής Εύβοιας συνέβησαν:

Καμαρίτσα, δεξιά της σε κοντινή απόσταση βρίσκεται το Κυπαρίσσι,

δεξιότερα και λίγο πιο βόρειά του ο Σταυρός (Βέρτουρα) και το

Κοντοδεσπότι, βορειότερά τους οι Άκρες, ο Άγιος, ο Νέος Παγώντας, η

Κλεισούρα (μεταξύ του όρους Καντήλι και του Πυξαριά).

Ο Άγιος: «Βρίσκεται στο ψηλότερο σημείο του δρόμου προς τη Βόρειο

Εύβοια» και ανήκει στην Καμαρίτσα, μεταξύ των δύο οικισμών υπάρχει

το Κλιμάκι και το Βισσύ. Κοντά στον Άγιο σε δυσπρόσιτο και δύσβατο

μέρος, σε υψόμετρο 480 μ. βρίσκεται το κάστρο της Κλεισούρας ή

Σιδερόπορτα ή Σιδερόκαστρο.

Ο Πεθαμένος: Ανήκει στο Κυπαρίσσι. Λέγεται πως στα χρόνια του

’21 οι Τούρκοι το ιδιοκτήτη του εκεί χανίου τον θεώρησαν συνεργάτη

των Επαναστατών, τον πυροβόλησαν και τον νόμισαν για πεθαμένο, μα

μετά από μήνες θεραπεύτηκε και σαν τον είδαν οι Οθωμανοί, τον

πέρασαν για φάντασμα και φώναζαν ‘‘Να ο πεθαμένος’’. Οι συγχωριανοί

του τους είπαν πως σώθηκε και δεν είναι φάντασμα. Του χάρισαν τη ζωή.

Στο Κυπαρίσσι ανήκουν και οι Άκρες.

19 Ναθαναήλ Ιωάννου Ευβοϊκά, σελ. 56-57

6

Ο Σταυρός (Βέρτουρα): Ονομάστηκε Σταυρός από τους πολλούς

σταυρούς, που είχαν τοποθετήσει οι κάτοικοί του για να φύγει η

φυματίωση.

Ο Αλέξανδρος Καλέμης στο σύγγραμμά του Η αποκάλυψη της Εύβοιας,

λήμμα Σταυρός, αναφέρει «Ψηλότερα από το χωριό βρίσκονται οι ιστορικές

τοποθεσίες Αντριαλά και Μνήματα. Τα Μνήματα είναι ορεινή περιοχή

βόρεια του Σταυρού και ανατολικά των Αντριαλών. Πήρε το όνομα από

τα μνήματα των πεσόντων κατά τη μάχη των Αντριαλών. Η μάχη

αυτή έγινε στις 27 Ιουλίου του 1823 μεταξύ 600 Ελλήνων υπό την

καθοδήγηση των Λιάκου, Βασιλείου, Χοντροβασίλη και

Αργυροκαστρίτη και 10.000 Τούρκων του Γιουσούφ Πασά

Περκόφτσιαλη. Η μάχη κράτησε 6 μέρες και κόστισε πολλές ζωές. 16

Έλληνες και περισσότεροι από 300 Τούρκοι έπεσαν. Μεταξύ των

Τούρκων πεσόντων ήταν και ο Εβλιάς, που θεωρούνταν από τους

ομοθρήσκους του άγιος και άτρωτος.» 20

Ο Γιάγκος Τσαούσης στην Ευβοϊκή του Εγκυκλοπαίδεια στο λήμμα

«Χονδροβασιλείου Αθανάσιος» αναφέρει πως: «Οι οπλαρχηγοί

Θανάσης Χονδροβασιλείου, Σταύρος Βασιλείου, Ευαγγελινός

Αργυροκαστρίτης, Κώστας Βασιλείου [Κοντοκώστας] και Λιάκος, για

να περισώσουν τα γυναικόπαιδα από βέβαιη σφαγή και αιχμαλωσία μετά

τη διάλυση του στρατοπέδου των Βρυσακίων, οχυρώθηκαν στην

επίκαιρη θέση ‘‘Ανδριαλά’’ [που βρίσκεται] μεταξύ Σταυρού

(Βέρτουρα) και Παγώντα. Μια ολόκληρη μέρα έδωσαν σκληρή μάχη

κατά των Τούρκων, αποκρούοντας πέντε επιθέσεις τους και προξενώντας

τους μεγάλη ζημιά.» 21

Ο Ναθαναήλ Ιωάννου προσδιορίζει και την μεταξύ Αγίου και

Ανδριαλών απόσταση, δηλώνοντας πως: «[…]ο μεν Διαμαντής

κατέλαβε τον Άϊον, οι [δε] άλλοι οπλαρχηγοί […] τα παρά τον Παγώντα

Ανδριαλά, εν οίς 22 ωχυρώθησαν και καλώς, μίαν ώραν απέχοντες του

Αΐου.» 23

Η δε Παλιουρή είναι οικισμός της κεντρικής Εύβοιας, κοντά στο

Δερβένι στην ευρύτερη περιοχή του Παγώντα του δήμου Διρφύων-

Μεσσαπίων. 

Ο Ναθαναήλ Ιωάννου στα Ευβοϊκά του «[…]εζήτησαν να καταλάβωσι

το δερβένι κάτωθεν της Παλιουρής και άνωθεν του εκκλησιδίου του

Αγίου Γεωργίου, και πολεμήσωσιν τον εχθρόν εις το στενώτερον αυτού

μέρος·» 24

20 Αλέξανδρος Καλέμης Η αποκάλυψη της Εύβοιας, λήμμα Σταυρός, σελ. 189

21 Γεώργιος Κουλόπουλος Οι Ευβοείς Ήρωες, σελ. 29

22 εν οίς: στα οποία

23 Ναθαναήλ Ιωάννου Ευβοϊκά, σελ. 48-49

24 Ναθαναήλ Ιωάννου Ευβοϊκά, σελ. 56-57

7

Άρα, η Παλιουρή βρίσκεται πιο ψηλά από το δερβένι και πάνω από

την κοιλάδα με το εκκλησάκι του Αγίου Γεωργίου.

Το Κάστρο της Κλεισούρας βρίσκεται στη Βορειοκεντρική Εύβοια

λίγο πριν το Προκόπι Ευβοίας στην κορυφή της λοφοσειράς πάνω από

την Κλεισούρα ή Δερβένι (κατά την τούρκικη ορολογία της στενωπού).

Κατασκευάστηκε από τους Λατίνους αρχές του 13 ου αι., έχοντας

ορατότητα ως τη Χαλκίδα, την Κήρινθο και το Ξηρόν όρος, ήταν ένα από

τα ισχυρότερα ευβοϊκά κάστρα, έλεγχε τη διάβα της στενωπού της

Κλεισούρας, αλλά σήμερα είναι ημιερειπωμένο.

Στην περιοχή αυτή βρίσκεται και το εκκλησάκι του Αγίου Γεωργίου,

που καλωσορίζει τους περαστικούς και τους προσκαλεί ένα κεράκι να

ανάψουν, να ευλογηθούν, λίγο να σταθούν εκεί στο δεξιό άκρο του

δρόμου με κατεύθυνση το Προκόπι, δροσιστικό νερό να πιούν και

ανανεωμένοι το ταξίδι τους να συνεχίσουν.

Γ΄ μέρος: Ανδριαλά & Λιάκος κατά Κωνσταντίνο Γουναρόπουλο &

Γεώργιο Αφένδρα

Συνεχίζουμε τις αναφορές μας στα γεγονότα των Ανδριαλών και της

Παλιουρής της Βορειοκεντρικής Εύβοιας, μεταφέροντας τα όσα ο

Καρύστιος Ιατρός και Ιστορικός Κωνσταντίνος Γουναρόπουλος στην

Ιστορία του νήσου Ευβοίας ισημειώνει, λέγοντας πως: «[…]αρθείσης δε

της γεφύρας του Ευρίπου, διήλθον προς τα Βρυσάκια επτά Τουρκικά

πλοία, τα δε εκεί τρία Ελληνικά απέπλευσαν ευθύς. Ο δε Πρεκόφτσαλης

αρχή του Ιουλίου μηνός μετέβη εις τας πεδιάδας Καστέλας και Ψαχνών.

»Οι δε Έλληνες, καταλιπόντες αμαχητί το στρατόπεδον των

Βρυσακίων δια το πλήθος των εχθρών, απεμακρύνθησαν· ο μεν

αρχηγός Διαμαντής Νικολάου εις τον Άγιον […]Ο δε υπαρχηγός

Σταύρος Βασιλείου πιστός τω καθήκοντι, και μη λειποστρατήσας ως ο

αρχηγός, μετά 400 ή 500 στρατιωτών και των αξιωματικών Κώστα

Βασιλείου, Αθανασίου Χονδροβασιλείου, Ευαγγελινού

Αργυροκαστρίτου και του ατρομήτου Ηλιάκου μετέβη και ωχυρώθη

παρά τα Ανδριαλά κατά τον Παγόντα.

»[…]Οι δε Τούρκοι μετά την εν Βρυσακίοις τηλεβολείου αυτών

[καταστροφήν], επορεύθησαν κατά των εν Ανδριαλοίς Ελλήνων, όντες

δωδεκακισχίλιοι τον αριθμόν, και τη πρωία της 27 Ιουλίου πεντάκις

μετ’ επιμονής ώρμησαν κατ’ αυτών. Ο δε ανδρείος αρχηγός Σταύρος

Βασιλείου, περιερχόμενος ενθαρρύνει και ενθουσιάζει τους ολίγους

στρατιώτας αυτού. Ούτοι δε, καίτοι πολεμούντες προς πολλαπλασίους

εχθρούς, μετά καρτερίας απέκρουσαν τας συχνάς επιθέσεις αυτών, και

ανεδείκνυνται νικηταί, της μάχης διαρκεσάσης από πρωίας μέχρι

πρώτης νυκτερινής ώρας. Οι Τούρκοι, εκτός των τραυματιών,

απώλεσαν τους επισημοτέρους αξιωματικούς, και 300 στρατιώτας, ή

2.500 κατά Κάρπον [Οπλαρχηγός Πολύκαρπος Παπαδόπουλος από την

8

Αίνο της Θράκης, αργότερα Αξιωματικός του υπό τον Φαβιέρο Τακτικού

Στρατού και συγγραφέας] (σελ. 25), εμοί δ’ άπιστον. Των Ελλήνων δε

εφονεύθησαν 16· ο δε ανδρείος Ηλιάκις μετά των εαυτού εταίρων

περικυκλωθείς υπό πολλών εχθρών, και ηρωικώς πολεμήσας και

πολλοίς φθοράς τοις βαρβάροις προξενήσας, έπεσε μετ’ αυτών.

»[…]Οι Έλληνες χαίροντες επί τη λαμπρά ταύτη νίκη, περιέμενον την

αύριον, ίνα αύθις πολεμήσωσιν. Ατυχώς όμως η αντιζηλία εγένετο

κώλυμα του σκοπουμένου· οι Λεβαδείς υπαρχηγοί Δημήτριος [Μήτρος

ή Μήτσος] Τριανταφύλλου [ή Τριανταφυλλίνας, που είχε πολεμήσει

στο Χάνι της Γραβιάς και το ’25 ήτο είς εκ των εξολοθρευτών τού

άλλοτε Αρχηγού του Οδυσσέα Ανδρούτσου…] και Βασίλειος

Μπούσγος [συμπολεμιστής του Αθανάσιου Διάκου στη Λειβαδιά κατά

την έναρξη της Επαναστάσεως], φθονήσαντες τον νικητήν Σταύρον,

κατώρθωσαν εν εκείνη τη νυκτί την διάλυσιν του μικρού σώματος· διότι

οι στρατιώται στερούμενοι πολεμοφοδίων, και τοιαύτα παρά του

επάρχου περιμένοντες εκ Ξηροχωρίου, προυτίθεντο ζητήσαι παρά του

Διαμαντή, απλού θεατού της μάχης κατά τον Άγιον. Αλλ’ ο Δημήτριος

Τριανταφύλλου προλαβών, αποτρέπει τούτον, και παραγγέλλει τω

Μπούσγω, όπως μετά τρεις ώρας απέλθει. Ο δε πεισθείς, εμπνέει

κρύφα φόβον τω στρατώ, ότι την πρωίαν καταστραφήσεται δι’

έλλειψιν εφοδίων άμα τη αφίξει των πολεμίων, και πρώτος απέρχεται

καταλιπών την θέσιν· πολλοί δε στρατιώται απαιτηθέντες,

ακολουθούσιν αυτόν, οι δε νομίσαντες, ότι γίνεται μετάθεσις του

στρατοπέδου, ου φοβηθέντες και απορούντες περί της συγχύσεως

ταύτης. Ο δε φιλότιμος Σταύρος ταύτα ιδών, ησχολήθη ίνα αναχαιτίση

την διάλυσιν του στρατού· πλην τούτο μη κατορθώσας, λαμβάνει εξ

ανάγκης τους τραυματίας και απέρχεται.

»[…]Τινές δε των Ελλήνων μη απελθόντες, ηθέλησαν, ίνα καταλάβωσι

το κάτω της Παλιουρής και άνω του εκκλησιδίου του αγίου

Γεωργίου στενόν, και πολεμήσωσι τους Τούρκους. Ούτοι δε ιδόντες το

πρωί τους Έλληνας απερχομένους, πρώτον ενόμισαν ετούτο

στρατήγημα· ήτα δε πολεμήσαντες τους κατέχοντας το στενόν ολίγους

τούτους, εισβάλλουσιν εις την επαρχίαν Ξηροχωρίου, επιπίπτουσι

κατά των χωρίων Αχμέταγα και Μαντουδίου, φονεύουσιν,

ανασκολοπίζουσιν, επί πυρών καίουσι, και δισχιλίους περίπου

αιχμαλωτίζουσιν.» 25

«Ο δε Πρεκόφτσαλης απήλθεν ύστερον εις Λάρισσαν, φοβηθείς μη

πάθη τα του Δράμαλη, ως εμποδιζομένων των χρειωδών της εκστρατείας

παρά του δραστηρίου και στρατηγηματικού Οδυσσέως. Την

συμφοράν δε ταύτην της Ευβοίας θρηνεί και το Εκτελεστικόν εκ

25 Κωνσταντίνος Γουναρόπουλος: στην Ιστορία νήσου Ευβοίας, σελ. 286-289

9

Σαλαμίνος τη 10 Αυγούστου 1823 ως εξής: ‘‘η Εύβοια απώλετο, οι

αδελφοί ημών κατεσφάγησαν, ηχμαλωτίσθησαν…’’» 26

Διαφωτιστικά των γεγονότων είναι και τα όσα ο δάσκαλος της Αγίας

Άννας Γεώργιος Κ. Αφένδρας στην Εφημερίδα Εύριπος το 1930 στο

υπό τον τίτλο «Ο χαλασμός», «κατά παράδοσιν» άρθρο του έγραφε,

συγκεντρώνοντας υλικό και από βιώσαντες τα γεγονότα ζώντες κατά τις

αρχές του 20 ου αι. υπερηλίκους ή μεσήλικες πλέον απογόνους τους:

«‘‘Στο καιρό του χαλασμού’’ ‘‘Καθώς χαλάσανε οι Τούρκοι τον

κόσμο’’. Ούτω πως χρονολογούσαν οι πάπποι μας την επανάστασιν του

1821. Χαλασμός κόσμου από τον Τούρκο! Και ήτο πραγματικός

χαλασμός, και δεν διέφερε καθόλου ο χαλασμός αυτός της Ευβοίας από

την καταστροφή των Ψαρών και της Χίου. ‘‘Σφαγή – φωτιά – ρεμούλα’’

το σύνθημα των Τούρκων.

[…]»Ο καπετάν Διαμαντής έφυγε με τα παλικάρια του από το ουρδί,

μόλις το έμαθεν αυτό ο τρομερός Ομέρ Βρυώνης 27 αμέσως διατάσσει

τους υποστρατήγους του να κάμουν γιουρούσι. Το γιουρούσι έγινε, το

ουρδί έσπασε και τα παληκάρια σκόρπισαν στις πλαγιές του ορεινού

όγκου του Άγιου, Πυξαριάς, Δάφνης. Οι ιππείς Τούρκοι ώρμησαν εις

καταδίωξιν ακάθεκτοι. Ομηρικαί συμπλοκαί τότε συνήπτοντο μεταξύ

μεμονομένων παληκαριών και ιππέων Τούρκων. Οι Ευβοείς σπιθαμήν

προς σπιθαμήν διεκδικούσαν το έδαφός των. Έξωθεν εκάστου χωρίου

αιματηρόταται συμπλοκαί εγίνοντο και οι άνδρες επετίθεντο κατά των

ιππέων δια παντός μέσου και λίθων ακόμη με σκοπόν να αναχαιτίσωσι

μόνον αυτούς, δώσωσι δε καιρόν εις τα γυναικόπαιδα να τραπώσιν εις

φυγήν. Οι Ευβοείς έρριπτον τα πτώματά των οδοφράγματα των Τούρκων

ιππέων, ίνα σώσωσι τας γυναίκας των, τα τέκνα των, επάλαιον κατ’

ανίσου εχθρού και εν γνώσιν των έπιπτον υπέρ βωμού και εστιών!!

»Οι πλαγιές, του Πεθαμένου, Κλιμάκι, Άκρες εγέμισαν από πτώματα

καταδιωκόντων και καταδιωκομένων, τα χωρία των μερών αυτών

έγιναν τα πρώτα αναλώματα του πυρός, οι δε κάτοικοι αυτών οι

πρώτοι οι πρώτοι μάρτυρες της ελευθερίας. Οι συλλαμβανόμενοι

άνδρες κατεκόπτοντο, οι γέροντες και αι γραίαι εσφάζοντο παρουσία

των τέκνων και εγγόνων, τα δε γυναικόπαιδα εν αλλαλαγώ απήγηντο

υπό των μαινομένων Τούρκων ως ανδράποδα. Κατά τας φρικτάς και

απαισίας ταύτας στιγμάς, τα παληκάρια απελθόντα επί του Άϊου και

ιδόντα την τραγικήν θέσιν των φευγόντων κατοίκων, τους καπνούς των

καιομένων χωρίων και ακούοντα τους κοπετούς και θρήνους των

ακολουθούντων γυναικοπαίδων αποφάσισαν να αντισταθώσι μέχρις

26 Κωνσταντίνος Γουναρόπουλος: στην Ιστορία νήσου Ευβοίας, σελ. 290

27 Εδώ, κάνει λάθος ο Γεώργιος Αφένδρας. Ο Ομέρ Βρυώνης είχε έλθει τον Ιούλη του 1821 και,

μάλιστα, κατανικήθηκε κατανικήθηκε από τους ανδρειωμένους στρατιώτες του Αγγελή Γοβιού και

τους ναυτόπαιδες του Αλέξανδρου Κριεζή. Τον Ιούλη του 1823 ηγούνταν της καταστροφής της

Βορειοκεντρικής Εύβοιας ο Μπερκόφτσαλης Ιουσούφ πασάς.

10

εσχάτων επί της λοφοσειράς του Άϊου, ίνα ούτω δώσωσι καιρόν εις

τους κατοίκους των Βορείων χωρίων της Ευβοίας και σωθώσι δια της

φυγής, και ωχυρώθησαν προχείρως εις τα Ντροελά [Ανδριαλά], θέσιν

παρά τον Άϊον.

[…]ο Ομέρ Βρυώνης 28 αφήσας τον στρατόν του υπό τας οδηγίας

δευτερευόντων πασάδων, επέστρεψεν εις Χαλκίδαν.»

  Η Τατιάνα Μελετιάδου στην εργασία της Οδυσσέας Ανδρούτσος, που

δημοσιεύτηκε από Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης το 2013,

διατείνεται πως:

«Ο Κωλέττης, που ήδη από τον Μάιο του 1823 είχε διοριστεί

Έπαρχος Εύβοιας, επιδίωξε να κάνει το στρατηγό, παρόλο που δε

διέθετε στρατιωτικά προσόντα, ώστε με την πρώτη επίθεση των Τούρκων

τα παράτησε και έφυγε. Όταν, αρχές Ιουνίου, έφθασε ο τουρκικός στόλος

στην Κάρυστο, διασκορπίστηκε το στρατόπεδο. Λίγες μέρες μετά ο

Οδυσσέας έδωσε εντολή στον υπό την οδηγία του Σταύρο Νικολάου 29

να πιάσει τα στενά της Παγών[τ]ας, για να αντικρούσει

τον Περκόφτσαλη, που κινούνταν στην Εύβοια, κατόπιν προσκλήσεως

του Ομέρ μπέη, ενώ ο ίδιος θα τους χτυπούσε από τα νώτα

αποβιβαζόμενος στα Βρυσάκια. Στη μάχη που διεξήχθη, σύμφωνα με

το σχέδιο, στις 22 Ιουλίου, και ενώ έκλινε υπέρ των Ελλήνων, ο Μήτρος

Τριανταφυλλίνας αποτρέποντας τον Διαμαντή Νικολάου να στείλει

εφόδια και ο Βασίλειος Μπούσγος διαδίδοντας ότι έρχεται πλήθος

Τούρκων, συντέλεσαν, από ζηλοτυπία προς τον Σταύρο Νικολάου 30 ,

στη διάλυση του στρατοπέδου τη νύχτα και έγιναν αιτία να

ματαιωθεί το εγχείρημα. Έτσι όλο το νησί πέρασε στα χέρια των

Τούρκων.» 31

Ο Φάνης Μιχαλόπουλος μεταφέρει στο γραπτό του το ακόλουθο

απόσπασμα από τις γραφές του Λάμπρου Κουτσονίκα: «Στη μάχη των

Αντριαλών […]έλαβαν μέρος οι Ηπειρώτες τους οποίους είχε φέρει μαζί

του ο Επίσκοπος Γρηγόριος Αργυροκαστρίτης, όπως ο Σταύρος

Βασιλείου με τον αδερφό του Κώστα 32 και τον γενναίον

Αργυροκαστρίτη Λιάκον με τριακόσια παλικάρια. Ο Λιάκος στη μάχη

αυτή περικυκλώθηκε από τους εχθρούς ‘‘και ηρωικώτατα μαχόμενος,

ως άλλος Λεωνίδας, εφονεύθη μεθ’ όλων των συντρόφων του,

μεγίστην φθοράν προξενήσας εις τους εχθρούς’’.» 33  

28 Εδώ, έχει λάθος ο Γεώργιος Αφένδρας. Δεν ήταν Ομέρ Βρυώνης, αλλά ο Μπερκόφτσαλης.

29 Δεν είναι ο Σταύρος Νικολάου, αλλά ο Σταύρος Βασιλείου. Νικολάου ήταν ο Ολυμπίτης

Οπλαρχηγός Διαμαντής.

30 Το ορθό είναι: Ο Σταύρος Βασιλείου και όχι ο Νικολάου.

31 Τατιάνα Μελετιάδου Οδυσσέας Ανδρούτσος, σελ. 76

32 Κώστας Βασιλείου ή άλλως Κοντοκώστας

33 Λάμπρος Κουτσονίκας, Γενική Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως, Β΄ τόμος, σελ. 74

11

Κι αφού ο Λιάκος ‘‘έπεσε’’ μαζί με τους συντρόφους του στο μετερίζι του χρέους

και της τιμής, υπερασπιζόμενος αθώα γυναικόπαιδα, μεταξύ των οποίων τη

γυναίκα του και τα παιδιά του, τι άραγε μετά απέγιναν αυτά; Τ’ άρπαξαν οι

επιδρομείς φεσοφόροι και τα κακοποίησαν απάνθρωπα, με πρώτη τη γυναίκα του

τη Λιάκαινα και κείνη τραγούδι έγινε, ή μπόρεσαν να διασωθούν και στα

Σποραδονήσια να διεκπεραιωθούν;

Το δημοτικό τραγούδι Της Λιάκαινας, που προέρχεται από το σχεδόν έρημο

σήμερα χωριό Σαλονίκη ή Σαλονίκι της Παραμυθιάς Θεσπρωτίας και το οποίο

άδει μία ιδιαιτέρως καλλίφωνη κυρία του σουλιώτικου τόπου, η Ευαγγελία

Τσακίρη-Μπέση, να ’χει με τον θυσιασθέντα στα μέρη του Παγώντα Λιάκο κάποια

σχέση ή απλώς τα ονόματά τους συμπίπτουν;

Περί αυτών των ζητημάτων υπάρχουν οι πιο κάτω εκδοχές:

Όπως αναφέρουν οι ερευνητές και παρουσιαστές τού προαναφερθέντος άσματος

Βασίλης Διαμάντης και Δημήτρης Τάσσης: «Ως ιστορικό πρόσωπο, η

Λιάκαινα ίσως να είναι η γυναίκα του κλέφτη Λιάκου Παναρίτη,

αρχηγός του καπετανάτου του Ολύμπου (τέλη 18 ου - αρχές 19 ου αι.). Γι’

αυτόν τον κλέφτη Λιάκο, μάλιστα, υπάρχει ξεχωριστό δημοτικό

τραγούδι. Ωστόσο, την ίδια περίπου χρονική περίοδο, στην περιοχή των

Αγράφων και της Αιτωλίας δρούσε ο αρματολός Λιάκος, οπότε, δεν

είναι καθόλου σίγουρο ποιανού γυναίκα ήταν η Λιάκαινα του

τραγουδιού.»

Όσον αφορά τον Λιάκο, που πολέμησε στον Εύριπο, ο Γιάγκος

Τσαούσης αναφέρει πως «[…]οι λίγοι που είχαν οχυρωθεί στην

Παλιουρή με το Λιάκο Ολυμπίτη, ύστερα από ηρωική αντίσταση

φονεύτηκαν. Όσοι κατάφεραν να σωθούν, διεκπεραιώθηκαν στις

Σποράδες.».

Εν τέλει, ο θυσιασθείς στην Εύβοια Λιάκος, από πού άραγε να

καταγόταν; Ήταν Ευβοέας, Ηπειρώτης ή από τα μέρη του Ολύμπου και

της Μακεδονίας; Μήπως η ευβοϊκή παράδοση, που τον θέλει εκ του

Μαντουδίου ή του Παγώντα καταγόμενο, αυτό το βασίζει στο γεγονός

ότι εκεί φαίνεται πως την οικογένειά του για ένα διάστημα εν μέσω της

Επαναστάσεως και ως τον μαρτυρικό Ιούλη του 1823 εγκατέστησε;

Ποιος ακριβώς ήταν ο Λιάκος των Ανδριαλών, του Δερβενιού και της

Ευβοϊκής Επαναστάσεως;

Με απόλυτη βεβαιότητα ποτέ δε θα το μάθουμε.

Το σίγουρο είναι ότι ο Ηλίας ήταν Ήλιος ολόλαμπρος, που και στ’

ακρόραχα του Πυξαριά πολέμησε, δίχως ποτέ τη ράχη του σε Τούρκο να

τη σκύψει και να υποκύψει και ο οποίος για την τιμή των αλαφιασμένων

γυναικόπαιδων της Βόρειας Εύβοιας και Της Λιάκαινάς του τη σωτηρία,

βεβαίως, για την «Πίστη την Αγία» και για «την Πανώρια Λευτεριά» της

Πατρίδας αγωνιζόμενος, την αλκή τής νιότης του εκείνο το πυρφόρο και

πολυαίμακτο θέρος του 1823 ηρωικά προσέφερε και – ως άλλος της

Σπάρτης Λεωνίδας – με το σπαθί στο χέρι παλεύοντας το αρίφνητο

12

λεφούσι, δεχόμενος τα μύρια των Τουρκώνε βόλια και τις μπαλτάδικες

σπαθιές, έγειρε στου βράχου την κοψιά και το «τετέλεψε» λειψό το

άφησε στους λόγγους και τις ρεματιές να ρέει και να λέει στίχους Της

Λιάκαινας πικρούς, που ως τα τώρα τραγούδι στα Σουλιωτοχώρια άδεται,

με πόνο τραγουδιέται!...

Οι στίχοι, δυο αιώνες τώρα, τ’ ακόλουθα μάς λένε κι εμείς βαθιά τη

συμπονούμε:

«Πώς λάμπει ο ήλιος του Μαγιού και λάμπουν τα λαγκάδια

έτσι έλαμπε κι η Λιάκαινα στα τούρκικα τα χέρια.

Σαράντα Τούρκοι την κρατούν και δέκα την ’ξετάζουν

κι ένα μικρό Τουρκόπουλο γυρίζει και της λέγει:

-Γίνεσαι Τούρκα, Λιάκαινα, την πίστη σου να αλλάξεις;

-Κάλλια να ιδώ το αίμα μου κι η γης να κοκκινίσει,

παρά να ιδώ τα μάτια μου, Τούρκος να τα φιλήσει.»

Δ΄ μέρος: Ανδριαλά & Λιάκος. Κατά τον Γεώργιο Κουλόπουλο, τον

Γιώργο Παπαστάμο, τον Αγωνιστή του 1821 Λάμπρο Κουτσονίκα και

τον Κώστα Βέττα.

Τη χρονιά, που κυκλοφόρησε η Ιστορία νήσου Ευβοίας του

Κωνσταντίνου Γουναρόπουλου, δημοσιεύτηκε και το υπό τον τίτλο Από

την ελληνικήν εποποιίαν του 1821. Οι Ευβοίας Ήρωες πονημάτιο του

Γυμνασιάρχη Χαλκίδας Γεωργίου Κουλόπουλου, ο οποίος διατείνεται

πως:

«Ἐκεῖθεν [των Βρυσακίων] ὁ Βερκόφτσαλης βαδίζει πρὸς βορρὰν

δηῶν καὶ καταστρέφων. Ἐν τῷ μεταξὺ τούτῳ ὁ Χοντροβασίλης καὶ ὁ

Κόκαλης ἔρχονται δι᾽ ἐσπευσμένης πορείας εἰς τὸν Άγιον καὶ ἐκεῖ

ἑνωθέντες μὲ κάποιον Λιᾶκον ἐκ Μαντουδίου καταλαμβάνουν μετὰ

τριακοσίων παληκαριῶν τὴν θέσιν ‘‘Τριαλὰ’’ κειμένην μεταξὺ τοῦ

σημερινοῦ χωρίου ‘‘Άκρες’’ καὶ τοῦ ‘‘Παγώντα’’ μὲ σκοπὸν νὰ

διασώσουν […]τὰ ἐκεῖ καταφυγόντα γυναικόπαιδα. Ἐκεῖ προσβληθέντες

ὑπὸ τοῦ πολυαρίθμου στρατοῦ τοῦ Βερκόφτσαλη συνάπτουν μάχην

κρατεράν, διαρκέσασαν ἐπὶ ἐξ ὁλοκλήρους ἡμέρας, ἐπενεγκόντες

μεγάλην θραῦστν εἰς τὸν ἐχθρόν. Κατὰ τὴν μάχην ταύτην ἐφονεύθη καί

τις ᾿Αλῆς, ἅγιος ὑπὸ τῶν Ὀθωμανῶν θεωρούμενος καὶ ἀπρόσβλητος

ἀπὸ σφαίρας. […]Τοιουτοτρόπως χάρις εἰς τοὺς δύο ἐκείνους

Χαλκιδεῖς ἥρωας καὶ εἰς τὸν ἐκ Μαντουδίου Λιάκον […] , που

εφονεύθη ὅμως κατὰ τὰς εἰς τὰ Δερβένια συναφθείσας

αἱματηροτάτας μάχας […].» 34

Ο Γιώργος Παπαστάμος στο υπό τον τίτλο «Οι τελευταίες

επαναστατικές αναλαμπές» τελευταίο κεφάλαιο τού βιβλίου του Αγγελής

Γοβιός ή Γοβγίνας και η Ευβοϊκή Επανάσταση αναφέρει πως:

34 Γεώργιος Κουλόπουλος Από την ελληνικήν εποποιίαν του 1821. Οι Ευβοίας Ήρωες, σελ. 11-12

13

«Είκοσι επτά Ιουλίου 1823. […]Στ’ Ανδριαλά του Παγόντα ο

καπετάν Λιάκος με καμιά πενηνταριά γενναίους του αποφάσισε να

σταματήσει το τούρκικο λεφούσι.

[…]»Αυτός ο λεβέντης, αποφασισμένος να πεθάνει, αντέταξε με πενήντα

γενναίους του τα στήθια ενάντια μιας απέραντης στρατιάς.

»Οχυρωμένος πίσω απ’ τα ταμπούρια και τα μετερίζια του ξάπλωσε

στρώμα τους εχθρούς στο σκοτεινό πέρασμα κι η αιματηρή μάχη

κράτησε πολύ (τρεις μέρες).

[…]»Ο καπετάν Λιάκος μη μπορώντας ν’ αποσυρθεί, γιατί είχε

κυκλωθεί, έπεσε με μερικούς συμπολεμιστές του σαν τον Διάκο και

τον Λεωνίδα, κλείνοντας έτσι την αυλαία των τελευταίων τραγικών

γεγονότων της ευβοϊκής επαναστάσεως.

[...]»Ο Τουρκικός στρατός περνά το Δερβένι και φτάνει στο χωριό

Αχμέτ Αγά [σημερινό Προκόπι]. Πρώτοι οι καβαλλάρηδες καλπάζοντας

διαβαίνουν την κοιλάδα του Αχμέτ Αγά, καίνε το χωριό και τραβούνε

προς το Μαντούδι. » 35

Κατά δε τον Σουλιώτη Αγωνιστή του 1821 και συγγραφέα Λάμπρο

Κουτσονίκα: «[…]Οι Ηπειρώται Σταύρος Βασιλείου μετά του αδελφού

Κώστα και λοιπών Αργυροκαστριτών και του ατρομήτου Λιάκου μετά

τετρακοσίων στρατιωτών κατέλαβον την παρά τον Παγάντα

[Παγώντα] θέσιν Ανδριαλά, την οποίαν και ωχύρωσαν καλώς. Ο

Μπερκόφτσαλης μετέβη εις την θέσιν ταύτην έχων και πεδινόν

πυροβολικόν, και επετέθη κατά των 300 Ελλήνων την 27 Ιουλίου

1823· και μετά αιματηράν μάχην οι Έλληνες απέκρουσαν τους εχθρούς,

προξενήσαντες εις αυτούς μεγάλην φθοράν· την επιούσαν όμως ιδόντες

ότι δεν ήτο δυνατόν ν’ ανθέξωσιν επί πολύ απέναντι 17 χιλιάδων

εχθρών άνευ ελπίδος περιμενομένης συνδρομής, απεσύρθησαν από

την θέσιν ταύτην, ατυχώς όμως ο Λιάκος δεν ηδύνατο ν’ αποσυρθή

από την θέσιν, εις ην είχε τοποθετηθή, διότι ήτο περικυκλωμένος

πανταχόθεν από εχθρούς, και ούτως, ηρωικώτατα μαχόμενος, ως άλλος

Λεωνίδας, εφονεύθη μεθ’ όλων των συντρόφων του, μεγίστην φθοράν

προξενήσας εις τους εχθρούς.» 36  

Ολοκληρώνουμε τις αναφορές μας σε αυτά τα γεγονότα με ένα

απόσπασμα από το ως Μαντούδι βιβλίο τού Εκπαιδευτικού Κώστα

Βέττα ο οποίος ιστορεί, λέγοντας πως: «[…]στις 27 Ιουλίου 1823 […]το

στράτευμα υποχώρησε και στη θέση Ανδριαλά του Παγώντα έδωσε

νικηφόρα μάχη με τους Τούρκους, αλλά και εδώ πάλι η διχόνοια πέτυχε,

ώστε οι αγωνιστές να εγκαταλείψουν και πάλι τη θέση τους. Πιο κάτω,

πάλι στο Δερβένι, λίγοι στρατιώτες μαζί με τον καπετάν Λιάκο, που

κατείχε τη δεξιά πλευρά των στενών, πολέμησαν γενναία, αλλά

υποχώρησαν όταν σκοτώθηκε ο Λιάκος (γι’ αυτόν η παράδοση λέει

35 Γιώργος Παπαστάμος Αγγελής Γοβιός ή Γοβγίνας και η Ευβοϊκή Επανάσταση, σελ. 67-71

36 Λάμπρος Κουτσονίκας, Γενική Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως, Β΄ τόμος, σελ. 74

14

ότι ήταν από την Ήπειρο, τον Παγώντα, αλλά και το Μαντούδι). Ο

Τουρκικός στρατός, περνά από το Δερβένι και καίγοντας το Αχμέταγα

κατευθύνεται προς το Μαντούδι. […]Οι Τούρκοι μετά από αυτά [τα

τραγικά, που προξένησαν,] επέστρεψαν στη Χαλκίδα στις 10

Αυγούστου.» 37

Στο σημείο, όπου συνέβησαν τα τραγικά γεγονότα της μάχης των

Ανδριαλών, έχει σ’ ένα ξέφωτο του βουνού έχει τοποθετηθεί ένας

μεγάλος βράχος και επ’ αυτού μία επιγραφή δηλώνουσα το ιστορικό

γεγονός. Εκεί, κατ’ έτος την τελευταία δεκαετία καταλήγουν πεζοπόροι

με αφετηρία το χωριό Κυπαρίσσι και προορισμό τον τόπο της θυσίας

των ηρωικών Ελληνόπουλων, όπου λιτή τελετή πραγματοποιείται και

ένα του Λιάκου άσμα ανωνύμου πλαστουργού:

« Του Λιάκου

Τρία πουλάκια κάθονται μες στο Γερακοβούνι,

το ' να τηράει τον Αρμυρό, τ’ άλλο κατ’ το Ζητούνι,

το τρίτο το καλύτερο μοιρολογάει και λέει

Ο Λιάκος τι να γίνηκε φέτο το καλοκαίρι,

να βγει στης Γούρας τα βουνά, να βγει κατ' τό Ζητούνι,

να χαρατζώσει τα χωριά κι όλο το βιλαέτι

Ο Λιάκος αποκλείστηκε στο Μπούμηλο στη ράχη

Πολλή Τουρκιά τον πλάκωσε, Κονιάροι κι Αρβανίτες

Προσκύνα, Λιάκο τον πασά, προσκύνα το βεζίρη,

να σου χαρίσει τη ζωή, δερβέναγας να γίνεις

-Όσο ’ν’ ο Λιάκος ζωντανός, πασά δεν προσκυνάει,

πασά έχει ο Λιάκος το σπαθί, βεζίρη το ντουφέκι

Κι αρχίσανε τον πόλεμο τα βροντερά ντουφέκια

Μέρα και νύχτα πολεμούν, τρεις μέρες και τρεις νύχτες

κι ο Λιάκος έτρεξεν ομπρός με το σπαθί στο στόμα

Φεύγουν Κονιάροι από μπροστά, φεύγουν κι οι Αρβανίτες

Κλαίουν οι Αρβανίτισσες στα μαύρα φορεμένες,

κι ο Βεληγκέκας γύρισε στο αίμα του πνιγμένος,

κι ο Μουσταφάς λαβώθηκε στο γόνα και στο χέρι.

Κωνσταντίνος Κλ. Μπαϊρακτάρης

Χαλκίδα, 20 Μαρτίου 2025

 

 

37 Αλέξανδρος Καλέμης Ο Κηρέας της Εύβοιας· Ένας παράδεισος στη γειτονιά των Ελλήνων, σελ. 66-