Αγωνιστές του 1821 και οι δρόμοι τους στον Εύριπο... Τα ύστερα του Αγίου & της Βλαχιάς 1 γεγονότα στο πολύπαθο Γριπονήσι…

 Αγωνιστές του 1821 και οι δρόμοι τους στον Εύριπο... Τα ύστερα του

Αγίου & της Βλαχιάς 1 γεγονότα στο πολύπαθο Γριπονήσι…

Προλεγόμενα…

Ένας Εύριπος… ιστορία, και συνέχεια παρουσίασης των κειμένων τής

υπό τον τίτλο Αγωνιστές του 1821 και οι δρόμοι τους στον Εύριπο...

ραδιοφωνικής μας διαδρομής, με ένταξη εδώ του αφηγηματικού μέρους

από το αφιέρωμά μας στα ύστερα του Αγίου και της Βλαχιάς γεγονότα

στο πολύπαθο Γριπονήσι....

********************

Α΄ μέρος: Τα ύστερα του Αγίου και της Βλαχιάς γεγονότα στο

πολύπαθο Γριπονήσι…

Ένας Εύριπος… ιστορία και στην ενότητα Αγωνιστές του 1821 και οι

δρόμοι τους στον Εύριπο... θα αναφερθούμε στα ύστερα του Αγίου και

της Βλαχιάς γεγονότα, όπου και οι Ευριπαίοι (Χαλκιδαίοι)

Οπλαρχηγοί Αθανάσιος Χονδροβασίλης ή Χονδροβασιλείου και

Βασίλειος Κόκκαλης δυναμικά συμμετείχαν και την αλκή της νιότης

τους με αυταπάρνηση και θυσιαστικά προσέφεραν.

Σε προηγούμενες αναφορές μας στα γεγονότα του θέρους του 1823

είχαμε δει τον εκ Πηλίου Βόρειας Εύβοιας Αρχιμανδρίτη Ναθαναήλ

Ιωάννου στα Ευβοϊκά του να μάς κάνει γνωστό πως ο ορισθείς προς

αποκλεισμό του Ευρίπου νέος διοικητής τού εκ 17 πλοίων στολίσκου

Υδραίος Ναυμάχος Ανδρέας Κοσμάς Μανιάτης μετά τη σύσκεψη, που

πραγματοποιήθηκε στη Λίμνη κατά τις ύστερες ημέρες του Ιούλη και

στην οποία συμμετείχε και ο Οδυσσέας Ανδρούτσος, αποφασίζεται να

κατευθυνθούν στη θάλασσα των Πολιτικών και να κανονιοβολήσουν τον

τουρκοπατημένο πλέον λόφο των Βρυσακίων.

Έναν λόφο, που δυο χρόνια πριν είχε δοξαστεί από τα παλικάρια του

Γοβιού, του Κώτσου, του Τομαρά και των Μπαλαλαίων, αλλά τώρα οι

ολιγάριθμοι Ολυμπίτες στρατιώτες του Οπλαρχηγού Γούδα ή Γήδα σαν

είδαν τον κάμπο της Καστέλας να πλημμυρίζει από τους χιλιάδες

κοκκινοφεσάτους του Γιουσούφ πασά Μπερκόφτσιαλη, εγκατέλειψαν

αμαχητί τις θέσεις τους και σκόρπισαν στα δάση του Καντηλιού και του

Πυξαριά, ενώ ο αρχηγός τους Διαμαντής Νικολάου με την κύρια δύναμη

1 Τα ύστερα του Αγίου & της Βλαχιάς γεγονότα στο πολύπαθο Γριπονήσι…: Το κείμενο αποτελεί τμήμα

των υπό τον γενικό τίτλο Ένας Εύριπος… ιστορία ωριαίων εκπομπών μας, που παρουσιάζονται στον

97,7 FM ρ/σ της Μητροπόλεως Χαλκίδας Ιστιαίας & Βορείων Σποράδων και, μάλιστα, πρόκειται για

το περιεχόμενο της 40 ης στη σειρά – από την εν εξελίξει ενότητα Αγωνιστές του 1821 και οι δρόμοι

τους στον Εύριπο... – εκπομπής.

2

του στρατεύματός του είχε ήδη κατασκηνώσει προσωρινά στους προ του

Παγώντα λόφους του Αγίου.

Γράφει, λοιπόν, ο Ναθαναήλ Ιωάννου στο 1 ο βιβλίο των πολύσημων

ιστοριογραφικών του Ευβοϊκών, πως:

«Ο δε ναύαρχος Α. Κοσμάς […]έχοντες μεθ’ εαυτών και των Οδυσσέα

με τους πεντακοσίους του, οίτινες ήρξαντο το πυρ ζωηρώς

κανονιοβολούντες την επί των Βρυσακίων εχθρικήν κανονιοστοιχίαν από

της πρωίας μέχρι της εσπέρας, δια του οποίου κατέστρεψαν και την

κανονιοστοιχίαν και τους Τούρκους κατεσκόρπησαν εκείθεν· εκ δε των

πυρών απετεφρώθησαν πάσαι αι των Ελλήνων σκηναί, ή αυτοί οι

Τούρκοι σκορπιζόμενοι επυρπόλουν αυτάς. Ο δε Οδυσσεύς ουκ απέβη εις

την ξηράν, αλλ’ εώρα μόνον από της ναυαρχίδος. Περί δε την εσπέραν

απέπλευσαν εκ των Βρυσακίων τα πλοία εις την Λίμνη, όπως

αποβιβάσωσι τον Οδυσσέα, και διευθυνθή εκείθεν προς το δερβένι·

αλλά πριν ή αποβιβάσωσιν αυτόν, έμαθον ότι οι Τούρκοι διήλθον

αμαχητί το δερβένιον, και ούτω τα πάντα εματαιώθησαν.» 2

Γεγονός που προξένησε τη μήνι και την εξαλλοσύνη του Οδυσσέα

Ανδρούτσου και καθώς κύριο υπαίτιο των συμβάντων θεώρησε τον

δολοπλόκο προύχοντα (τουρκιστί κοτζαμπάση) της Αταλάντης

Αλέξανδρο Μιχαήλ, ετυμηγόρησε πως ήταν προδότης της Πατρίδας

και δια της θανατικής ποινής τον τιμώρησε. Προς τούτο, η Τατιάνα

Μενελαΐδου 3 στη μελέτη της για τον αρειμάνιο πολεμιστή και

Αρχιστράτηγο της Ρούμελης γράφει:

«Ο Κωλέττης, που ήδη από τον Μάιο του 1823 είχε διοριστεί

Έπαρχος Εύβοιας, επιδίωξε να κάνει το στρατηγό, παρόλο που δε

διέθετε στρατιωτικά προσόντα, ώστε με την πρώτη επίθεση των Τούρκων

τα παράτησε και έφυγε. Όταν, αρχές Ιουνίου, έφθασε ο τουρκικός στόλος

στην Κάρυστο, διασκορπίστηκε το στρατόπεδο. Λίγες μέρες μετά ο

Οδυσσέας έδωσε εντολή στον υπό την οδηγία του Σταύρο Νικολάου 4

να πιάσει τα στενά της Παγώνας 5 , για να αντικρούσει

τον Περκόφτσαλη, που κινούνταν στην Εύβοια, κατόπιν προσκλήσεως

του Ομέρ μπέη, ενώ ο ίδιος θα τους χτυπούσε από τα νώτα

αποβιβαζόμενος στα Βρυσάκια. Στη μάχη που διεξήχθη, σύμφωνα με

το σχέδιο, στις 22 Ιουλίου, και ενώ έκλινε υπέρ των Ελλήνων, ο Μήτρος

Τριανταφυλλίνας αποτρέποντας τον Διαμαντή Νικολάου να στείλει

εφόδια και ο Βασίλειος Μπούσγος διαδίδοντας ότι έρχεται πλήθος

Τούρκων, συντέλεσαν, από ζηλοτυπία προς τον Σταύρο Νικολάου 6 ,

2 Ναθαναήλ Ιωάννου Ευβοϊκά, σελ. 55-56

3 Τατιάνα Μενελαΐδου: Μεταπτυχιακή φοιτήτρια το 2013 στο τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας,

τομέας Νεότερης & Σύγχρονης Ελληνικής και Παγκόσμιας Ιστορίας της Φιλοσοφικής Σχολής του

Αριστοτέλειου Πανεπιστήμιου Θεσσαλονίκης και συντάχτρια της μελέτης Οδυσσέας Ανδρούτσος.

4 «Σταύρο Νικολάου»: Το σωστό είναι: «Σταύρο Βασιλείου».

5 «της Παγώνας»: Το σωστό είναι: «του Παγώντα».

6 «τον Σταύρο Νικολάου»: Το σωστό είναι: «τον Σταύρο Βασιλείου».

3

στη διάλυση του στρατοπέδου τη νύχτα και έγιναν αιτία να

ματαιωθεί το εγχείρημα. Έτσι, όλο το νησί πέρασε στα χέρια των

Τούρκων. Πνέοντας τον όλεθρο ο Οδυσσέας σκότωσε τον προεστό του

Ταλαντίου Αλέξανδρο Μιχαήλ, θεωρώντας τον υπεύθυνο για τη

λιποταξία των οπλαρχηγών και την αποτυχία των πολεμικών του

ενεργειών και ο οποίος είχε συν τοις άλλοις γράψει κάποτε σε φίλο του

που βρισκόταν κοντά στην κυβέρνηση ότι «εάν ο Οδυσσεύς δεν

φονευθή, η επανάστασις δεν θα προοδεύση». [Υποσ. 396] Ακόμη ο

Αλέξανδρος Μιχαήλ ήταν ένας εξ αυτών που δυσφημούσαν τον

Οδυσσέα ως ανάξιο και φοβητσιάρη αρχηγό στο Ταλαντονήσι, όταν ο

Κασομούλης το επισκέφθηκε, το φθινόπωρο του 1822. [Υποσ. 397]

Ενδεικτικό της εντάσεως των παθών είναι το γεγονός ότι η αντιδικία για

την αρχηγία στην Εύβοια δε μειώθηκε ούτε τις στιγμές της κρίσης: οι

πρόκριτοι της Λίμνης Ευβοίας δε δίστασαν να γράψουν στον

Διαμαντή στις 18 Ιουλίου του 1823, ότι η είδηση της άφιξης του

Οδυσσέα τους έκανε να δειλιάσουν ‘‘περισσότερον παρ’ αυτού ή παρά

των εχθρών!’’

[Υποσ. 398] Κι όμως εκείνος έγραφε με φανερή αγωνία την επομένη στον

Κωλέττη να φροντίσει να σταλούν καράβια. [Υποσ. 399] Οι εκκλήσεις του

έπεσαν στο κενό.

Όπως επεσήμανε σε επιστολή του με ημερομηνία 20 Αυγούστου

1823 ο Εμμανουήλ Ξάνθος στον Δημήτριο Αλεξάκη 7 , ‘‘ο Διαμαντής,

επειδή ήτον εις διχόνοιαν με τον Οδυσσέα, βαλθείς εις υποψίαν παρά

τού της Ευρίπου επάρχου Κωλέττη, ότι ο Οδυσσεύς θέλει τον

κτυπήσει, άφησε τας θέσεις του και έφυγε με τα στρατεύματά του,

και ούτω οι Τούρκοι ανεμποδίστως εκυρίευσαν τα χωρία της Ευρίπου

σχεδόν όλα, λεηλατήσαντες και καύσαντες πολλά και θανατώσανε και

αιχμαλωτίσαντες υπέρ τας 1.500 ψυχάς.’’» 8   

Πάθη Ελλήνων σε στιγμές κρίσιμες και καθοριστικές για το μέλλον

της δύσμοιρης Πατρίδας, με όντως ολέθρια και τραγικότατα για αυτήν

και ειδικά για την Εύβοια αποτελέσματα!...

7 Ο Δημήτριος Γεωργ. Αλεξάκης είχε γεννηθεί στην Κω το 1783, έμεινε νωρίς ορφανός

και από τους δύο του γονείς. Τον πατέρα του, επειδή συνεργάστηκε με τους Ρώσους στα

Ορλωφικά, τον συνέλαβαν αργότερα, τον βασάνισαν και τον δολοφόνησαν. Ο Δημήτριος

φοίτησε σε σχολείο της Πάτμου και 12χρονος έφυγε με τα καράβια, οπότε και ασχολήθηκε με

το εμπόριο σε ρωσικές περιοχές, αλλά και με την Ιταλία, έχοντας σπίτι στην Αγκώνα.

Αρχές του 1821 στην Πάτμο, όπου βρισκόταν, μυείται στη Φιλική Εταιρεία και αναχωρεί

για την Αγκώνα, απ’ όπου ενισχύει οικονομικά τον Αγώνα και εκεί το 1823 για ένα μήνα θα

φιλοξενήσει τον Επίσκοπο Παλαιών Πατρών Γερμανό. Αργότερα, εγκαθίσταται στη Σύρο

και το 1832 στη Νέα Έφεσο (το σημερινό Κουσάντασι), όπου διορίστηκε Υποπρόξενος

της Αγγλίας και Προξενικός Πράκτορας της Ρωσίας. Πέθανε το 1854.

8 Τατιάνα Μενελαΐδου Οδυσσέας Ανδρούτσος, σελ. 41 [2013]

4

Β΄ μέρος: Τα γεγονότα του αιματοβαμμένου θέρους του 1823 σύμφωνα

με τις γραφές του Ναθαναήλ Ιωάννου

Ο Ευβοέας Αγωνιστής του 1821 και Αρχιμανδρίτης Ναθαναήλ

Ιωάννου στα Ευβοϊκά του διεκτραγωδεί την κατάσταση στο

Ευριπονήσι, τόσο στη νότιο Εύβοια με πρωταγωνιστές τους 10.000

Γενιτσάρους κατά τις ύστερες ημέρες του Μάη και τις πρώτες του Ιούνη

του 1823, όσο και στη Βορειοκεντρική Εύβοια το θέρος του 1823 με τους

χιλιάδες Οθωμανούς του Ιουσούφ πασά Μπερκόφτσαλη και αρωγούς

τους στο βαρβαρικό και αντιανθρώπινο έργο τους τούς από την Καρυστία

προερχόμενους ομοδόξους τους Ανατολίτες, που εκμεταλλεύτηκαν στο

έπακρο τα των Ελλήνων στο Γριπονήσι πάθη και σ’ όλο το εύρος τής –

κατά το σχήμα και το αλλοτινό της όνομα – Μάκριδος νήσου, τον

όλεθρο έσπειραν ολούθε και δια αλαλαγμών τρόμου, πυράς καύση και

σπάθης πάλα τη γη της πλέρια με άλας συμφοράς εκάλυψαν…:

Σημειώνει, λοιπόν, ο βιώσας τα γεγονότα Ναθαναήλ Ιωάννου στα

Ευβοϊκά του, τα οποία εκδόθηκαν στην Ερμούπολη της Σύρου τριάντα

πέντε χρόνια μετά τα τραγικά συμβάντα του 1823, παρουσιάζοντας με

πολύ εύγλωττο τρόπο την εικόνα της δύσμοιρης νήσου Εύριπος, λέγοντας

πως:

«Οι δε αποβιβασθέντες εν Καρύστω από του στόλου ομού τε και οι

εντόπιοι Καρύστιοι, ήρξαντο […]την λεηλασίαν των χωρίων δια πυρός

και σπάθης, όρη, δάση, ποταμούς, πεδιάδας, ακτάς, σπήλαια και οπάς

της γης διηρεύνουν και ανίχνευον πάντα. Βληχηθμοί ηκούοντο

μέγιστοι υπό των ανθρώπων. […]Οι μεν γονείς εκόπτοντο δια την

απώλειαν των τέκνων των, τα δε τέκνα δια των γονέων και αδελφών

των. Τρόμος αληθώς κατελάμβανε πάντα άνθρωπον, όθεν διήρχετο, ο

τόπος έρημος ανθρώπων και ζώων εφαίνετο. Εδώ  έβλεπέ τις

σώμα καταβιβρωσκόμενον υπό θηρίων και σαρκοφάγων ορνέων,

εκεί οστά πλέον γυμνά. […]Δια πυρός και σπάθης διήλθαν, ο έστι

έκαυσον, έσφαξαν, ηχμαλώτισαν και εν γένει κατερήμωσαν την

Κάρυστον όλως. Ακολούθως μετέβησαν εις την επαρχίαν Χαλκίδος,

εν η και ο Μπερκόφτσαλης Ιουσούφ πασάς εισήλθε. [Τότε,] […]κατά

μήναν Ιούλιον ήλθεν [και] η είδησις του διορισμού του Ομέρμπεη ως

πασά της Χαλκίδας.» 9   

«[…]Ο δε λαός έχων τας ελπίδας του εις τον γενικόν οπλαρχηγόν

αυτού ησύχαζε, και ηκολούθη τα έργα του· ηπατήθη όμως κατά τούτο

πολύ, διότι εκείνος πάντων πρώτος ελειποτάκτησε την νύκτα· ο δε

δυστυχής λαός είδε αίφνης τον βάρβαρον, εν τη θύρα αυτού πεζεύοντα,

εξανδραποδίζοντα, σφάζοντα και αιχμαλωτεύοντα τας κόρας και τας

γυναίκας του.

9 Ναθαναήλ Ιωάννου Ευβοϊκά, σελ.112-3

5

»Ναι, ο λαός της Ευβοίας έπαθε ταύτα, όστις έτρεφε και επλήρωνε

αυτόν αδρώς· ούτος εγκατελείφθη υπό του μισθοδοτουμένου και

τρεφομένου εις την διάκρισιν του εχθρού. Εις τα Αχμέταγα και το

Μαντούδι εξηνδραποδίσθησαν δισχίλιαι ψυχαί αιφνιδίως το πρώτον,

εκ των οποίων τας μεν έσφαξαν, τας δε εις αιχμαλωσίαν είλκυσαν,

τας δε εις φλόγας έρριψαν, τας δε ανεσκολόπισαν. κλ. Ο δε επίλοιπος

λαός λαβών την είδησιν, μέρος μεν εις τα όρη και τα σπήλαια εκρύβη,

μέρος δε εις τα σπηλιάς της θαλάσσης έδραμεν ίνα σωθή, όστις και εις

τας αντικρύ νήσους Σκίαθον και Σκόπελος εσώθη γυμνός,

ανυπόδητος και πεινασμένος, εξήλθεν επ’ αυταίς· αλλά και εκεί εύρε

αυτόν λοιμός και λιμός, και αν ενενόουν τινα να έχη τι, τα παλληκάρια

της ελευθερίας το αφήρουν απ’ αυτού, και άφινον όλον γυμνόν·

τοιαύτη ήτο η κατάστασις. Τοιαύτα υπέστη δεινά η επαρχία της

Χαλκίδος και πλείονα έτι επί της στρατηγίας του Διαμαντή Νικολάου

κλ….Τα πλοία τα εν τη Λίμνη ηγκυροβολημένα απεβίβασαν τον

Οδυσσέα εις το Ταλαντονήσι, ως και πολλάς άλλας ψυχάς έσωσαν εκεί·

πολλάς δε μετέφερον και εις τας Ναυπλίας, και ούτο καθεξής.» 10

Επτά δεκαετίες μετά την έκδοση των Ευβοϊκών τού Ναθαναήλ

Ιωάννου ένας άλλος Βορειοευβοέας συγγραφέας, ο κατά τον

Μεσοπόλεμο δάσκαλος τής Αγίας Άννας Γεώργιος Κ. Αφένδρας στην

Εφημερίδα Εύριπος το 1930 στο υπό τον τίτλο «Ο χαλασμός», «κατά

παράδοσιν» άρθρο του με πληροφορίες προερχόμενες από ως παιδιά

βιώσαντες τα γεγονότα του 1823 και υπέργηροι πλέον κατά τις αρχές του

20 ου αι. ή από απογόνους διασωθέντων της καταστροφής Αγιαννιώτες ή

άλλους κοντοχωριανούς τους (και το οποίο μάς απέστειλε ο

αποδελτιωτής τού πολύτιμου υλικού των ευβοϊκών εφημερίδων του 19 ου

και των πρώτων δεκαετιών του 20 ου αι. Χαλκιδέος ερευνητής Βαγγέλης

Κουζούνης), βρίσκουμε και το πιο κάτω ενδιαφέρον χωρίο, σύμφωνα με

το οποίο:

«Ο Τούρκος στρατηγός ο διαμένων εν Αγία Άννη μετά τινάς ημέρας

ανεκάλεσε τα αποσπάσματά του, ίνα πληροφορηθή αν συνετελέσθη η

καταστροφή, αλλά και διότι οι εντόπιοι εξασφαλίσαντες τα

γυναικόπαιδά των, όσοι ηδυνήθησαν να τα εξασφαλίσωσιν, ή

απελπισθέντες διότι εσφάγησαν οι συγγενείς των, κατήρτησαν τοπικάς

συμμορίας και δεινήν φθοράν επήνεγκον εις αυτά.

»Εκ Κουρκουλών ο Κατατζάς και ο Κριτσίλης, εκ Κερασιάς ο

Μαυρούτσικος, εξ Αχλαδίου ο Τσιλιμέιγκας και άλλοι άγνωστοι πολλά

πράγματα παρείχον εις τον Πασσάν επειγόμενον να προχωρήση προς το

Ξηροχώρι.

» Ανακαλέσας τα αποσπάσματά του ο Τούρκος στρατηγός

αποχώρησε μέσω Κερασιάς και Κοκκινομηλιάς προς το Ξηροχώρι, ίνα

10 Ναθαναήλ Ιωάννου Ευβοϊκά, σελ. 58-59

6

καταστρέψη και αυτά τα δυο χωριά, φωλεάς τότε των κλεφτών, διότι η

Κοκκινομηλιά ήτο πατρίς των Μπαλαλαίων, η δε Κερασιά του

Μαυρούτσικου. Πράγματι μετά μικράν συμπλοκήν προς το σώμα του

Μαυρούτσικου, παρά το σημερινόν χωρίον Στράφοι 11 επροχώρησεν

δηών 12 , πυρπολών και σφάζων μέχρι Ξηροχωρίου ένθα και

παραχείμασε 13 .

»Ούτω πως επλήρωσεν η Βόρειος Εύβοια την απόπειραν προς

ανάκτησιν της ελευθερίας της. Από Χαλκίδος μέχρι Ξηροχωρίου

τίποτε το ανθρώπινον δεν διεσώθη. Ο οφθαλμός του ανθρώπου δεν

συναντούσεν άλλο τι ειμή πυρπολημένας οικίας και εκκλησίας, φρικτή

πείνα 14 και δυστυχία εμάστιζε τους κατοίκους, ο δε επικείμενος χειμών

11 Στράφοι (οι) ή Στράφι (το): βρίσκεται στους βορειοανατολικούς πρόποδες του Ξηρού Όρους σε

υψόμετρο 410 μέτρα. Σύμφωνα με την απογραφή του 2021 οι κάτοικοι είναι 14. Το χωριό απέχει

περίπου 25 χλμ. ΒΔ. από το Μαντούδι, 28 χλμ. Β.-ΒΑ. από την Λίμνη (έδρα του δήμου), 79 χλμ. Β.-

ΒΔ. από την Χαλκίδα. Βρίσκεται κοντά στις πηγές του ποταμού Νηλέα, που ξεκινούν βορειοδυτικά

από την Κερασιά, ενώ βόρεια και δυτικά του χωριού περνάει και η Ε.Ο. Χαλκίδας - Αιδηψού. Ο

ποταμός Νηλέας στη συνέχεια ενώνεται με τον Κηρέα και τελικά εκβάλει στο Αιγαίο Πέλαγος (στην

παραλία Κρύας Βρύσης) δίπλα στην αρχαία Κήρινθο.

Στράφοι (οι) ή Στράφι (το)

Η τοπική παράδοση αναφέρει πως κατά την Τουρκοκρατία τσοπάνηδες από την Αταλάντη λόγω της

βλάστησης που υπήρχε στην περιοχή, έφερναν τα ζώα τους για βοσκή και έστηναν τις καλύβες τους.

Όταν οι Τούρκοι μπέηδες, που είχαν την περιοχή τσιφλίκι, ξετοπίστηκαν μετά το 1833, τους πούλησαν

τα κτήματα και αυτοί εγκαταστάθηκαν μόνιμα. Αξιοθέατο θεωρείται ο αιωνόβιος πλάτανος στο κέντρο

του χωριού και η παλιά βρύση. Οι Στράφοι ανήκουν στη Δημοτική Ενότητα Αμελάντων.

12 δηώνω: λεηλατώ, καταστρέφω ολοσχερώς, ερημώνω, φονεύω

13 παραχειμάζω: ξεχειμωνιάζω

14 Οι στίχοι για την εξουθενωτική και εξοντωτική της ανθρώπινης ύπαρξης Πείνα, που παραθέτουμε,

δεν έχει γραφεί για την εποχή που εξετάζουμε, αλλά πρόκειται για ένα τραγούδι, που αναφέρεται στην

τρομερή πείνα της Κατοχής της πατρίδας μας από τρεις κατακτητές (τους Γερμανούς, τους Ιταλούς και

τους Βουλγάρους), η οποία σε εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες, μικρούς και μεγάλους, στέρησε τη ζωή,

όπως και τότε, 120 χρόνια πριν, σε άγνωστο αριθμό Ευβοέων και άλλων κατατρεγμένων από τους

Οθωμανούς δυνάστες Ελλήνων στο Γριπονήσι ή σε άλλες σκλάβες στους γιαταγανοφόρους Τούρκους

περιοχές.

Η τραγουδιστική Πείνα, της οποίας παρατίθεται η στιχουργία, προέρχεται από τον δίσκο Καταχνιά,

που κυκλοφόρησε το 1964, είναι σε στίχους Κώστα Βίρβου, μουσική Χρήστου Λεοντή και

πρωτοερμηνεύτηκε από τον Στέλιο Καζαντζίδη:

Δεν βρήκα πουθενά ψωμί

και σπίτι πώς να πάω,

θα με πληγώσει μια φωνή:

‘‘Πατέρα μου, πεινάω,

Πατέρα μου, πεινάω.’’

Απόψε το παιδάκι μου

θα γείρει πεινασμένο

και τον πατέρα του θα δει

πρώτη φορά κλαμένο,

πρώτη φορά κλαμένο

7

έμελλε να αυξήση τας πληγάς.»

Γ΄ μέρος: Οι Ευβοείς κατατρεγμένοι…

Σχετικά με τα όσα συνέβησαν εκείνη την καταστροφική για την Εύβοια

περίοδο, μεταφέρουμε τα γραφόμενα τού Γιώργου Παπαστάμου στο

υπό τον τίτλο «Οι τελευταίες επαναστατικές αναλαμπές» τελευταίο

κεφάλαιο τού βιβλίου του Αγγελής Γοβιός ή Γοβγίνας και η Ευβοϊκή

Επανάσταση, όπου (για τους ηρωικά αγωνισθέντες ολίγους ανδρείους

Ευβοείς ή αλλομερίτες υπερασπιστές της ευβοϊκής γης και τους

κατατρεγμένους και πολυβασανισμένους από τους Τούρκους Ευβοείς)

μεταξύ άλλων σημειώνει, λέγοντας πως:

«Είκοσι επτά Ιουλίου 1823. Ένας χρόνος έχει περάσει ύστερα από τον

ηρωικό θάνατο του οπλαρχηγού Γοβγίνα. Οι Τούρκοι έπρεπε να φέρουν

τον χαλασμό και την τελειωτική υποταγή της επαναστατημένης Εύβοιας.

»Εκστρατεύουν εφτά χιλιάδες προς το βόρειο τμήμα του νησιού,

όπου βρισκόντουσαν οι τελευταίες επαναστατικές εστίες και έλαμπαν

πού και πού τα φλάμπουρα των κλεφτών που δε προσκυνούσαν τον

Τούρκο. Τις μικρές αυτές αναλαμπές των σκλάβων θέλησαν ν’

αποσβήσουν οι Τούρκοι και να σκορπίσουν την λεηλασία, την

ερήμωση και την φρίκη σ’ όλα τα χωριά, που βοήθησαν το

επαναστατικό κίνημα.

»Στ’ Ανδριαλά του Παγόντα ο καπετάν Λιάκος με καμιά πενηνταριά

γενναίους του αποφάσισε να σταματήσει το τούρκικο λεφούσι.

[…]»Αυτός ο λεβέντης, αποφασισμένος να πεθάνει, αντέταξε με πενήντα

γενναίους του τα στήθια ενάντια μιας απέραντης στρατιάς.

»Οχυρωμένος πίσω απ’ τα ταμπούρια και τα μετερίζια του ξάπλωσε

στρώμα τους εχθρούς στο σκοτεινό πέρασμα κι η αιματηρή μάχη

κράτησε πολύ (τρεις μέρες).

[…]»Ο καπετάν Λιάκος μη μπορώντας ν’ αποσυρθεί, γιατί είχε

κυκλωθεί, έπεσε με μερικούς συμπολεμιστές του σαν τον Διάκο και

τον Λεωνίδα, κλείνοντας έτσι την αυλαία των τελευταίων τραγικών

γεγονότων της ευβοϊκής επαναστάσεως.» 15

‘‘Να μαραθείς, βλαστάρι μου,

ποτέ δε θα σ’ αφήσω,

και με το αίμα της καρδιάς

εγώ θα σε ταΐσω,

εγώ θα σε ταΐσω.’’

Απόψε το παιδάκι μου

θα γείρει πεινασμένο

και τον πατέρα του θα δει

πρώτη φορά κλαμένο,

πρώτη φορά κλαμένο.

15 Γιώργος Παπαστάμος Αγγελής Γοβιός ή Γοβγίνας και η Ευβοϊκή Επανάσταση, σελ. 67-71

8

Ένας Θετταλός Ιερωμένος, ο – γεννηθείς στον Βόλο το 1975 και από το

2010 Υπεύθυνος Πανεπιστημιακός Ιερέας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας στον

Βόλο – Πρωτοπρεσβύτερος Χρίστος Γ. Χαχαμίδης στην με τίτλο Συμβολή

στην Εκκλησιαστική και Πνευματική Ιστορία των Βορείων Σποράδων

(16 ος -19 ου αιώνας) διδακτορική του διατριβή, σχετικά με την καταφυγή και

την κατάσταση στις – έναντι της Βόρειας Εύβοιας – Σποράδες νήσους

πολυάριθμων εκτοπισμένων Ευβοέων και άλλων Ελλήνων αναφέρει πως:

«Την περίοδο αυτή βρήκαν καταφύγιο στις Σποράδες πολλοί

πρόσφυγες που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις πατρίδες τους, όταν

έσβησαν τα επαναστατικά κινήματα στα μέρη αυτά. Σε 70.000

υπολογίζονται οι πρόσφυγες από τα χωριά του Πηλίου, της

Κασσάνδρας, του Ολύμπου, την Εύβοια, την Ήπειρο, που ζήτησαν

καταφύγιο, ιδιαίτερα στη Σκιάθο και τη Σκόπελο, […]ταλαιπωρήθηκαν

από πράξεις βίας, και λεηλασίας των Λιάπηδων, οπλαρχηγών του

Ολύμπου[…]. Τόση ήταν εχθρότητα που είχε δημιουργηθεί, ώστε, όταν

το 1823 παρουσιάστηκε τούρκικος στόλος με τον Τοπάλ πασά, κάποιοι

Σκιαθίτες από απόγνωση ζήτησαν όπλα για να διώξουν τους Ολύμπιους.

Τελικά στη μάχη της Σκιάθου οι Τούρκοι αποδεκατίστηκαν. […]Αν

έλειπαν τα δεινά των Σκιαθιτών από τους Ολύμπιους, η συμβολή τους

στην επανάσταση θα ήταν ακόμη πιο αποδοτική.»

Βέβαια, πολλοί άλλοι διασωθέντες Ευβοείς το 1823, κυρίως, είχαν

καταφύγει στη Σκύρο, στην Κέα (Τζιά), στη Σαλαμίνα, στη Σύρο ή και σε

άλλους τόπους, όπου η Επανάσταση συνέχιζε να υπάρχει και εκεί κάπως

ασφαλείς ένιωθαν, ενώ άλλοι, όσοι δύνονταν, πολεμούσαν και

θυσιάζονταν για να διώξουν από την πατρώα ελληνική γη τον Οθωμανό

κατακτητή και δυνάστη, παλεύοντας και τότε, αλλά και για άλλα πέντε

τόσα έτη υπό τη στρατηγεσία του Κριεζώτη ή και άλλων Οπλαρχηγών.

Να υπενθυμίσουμε πως το ίδιο έτος, μετά τη δεύτερη αποφυλάκισή του

από τα μπουντρούμια της Χαλκίδας, ο Μακαριστός Επίσκοπος Ευρίπου

Γρηγόριος Αργυροκαστρίτης είχε ξεφύγει από τους Οθωμανούς και εν

τέλει μπορέσει στην αγγλοκρατούμενη Κέρκυρα απάγκιο να έβρει…

Δ΄ μέρος: Του Αυγούστου ο λοιμός & της Ευβοίας γεγονότα προς τα

τέλη του ’23 και τα πρωτόμηνα του ’24…

Η επιστροφή στη Χαλκίδα τον Αύγουστο του 1823 του Μπερκόφτσαλη

και του στρατού του (με τα ματοβαμμένα τους χέρια από τα φονικά στη

βορειοκεντρική Εύβοια στάζοντα εισέτι… και, βεβαίως, το πλιάτσικο

επ’ ώμου!…) και η κατασκήνωση τού μέγιστου μέρους αυτού τού

ασκεριού στην παρά τη Λιανή Άμμο της πόλης βαλτώδη περιοχή της

Βρωμούσας, αύξησε τα επιθετικά συμπτώματα της μολυσματικής

ασθένειας, που ταλάνιζε τα σωθικά τους, και πολλαπλασίασε τα

9

κρούσματα της υπάρχουσας λοιμώδους νόσου. Το ανθυγιεινό

περιβάλλον, η κόπωση από την πολύωρη πορεία, η αυγουστιάτικη ζέστη,

η σχεδόν ανύπαρκτη ιατροφαρμακευτική φροντίδα και περίθαλψη (όπως

και στα 1470 κατά τη στρατοπέδευση των πολιορκητικών δυνάμεων του

εξολοθρευτή των κατοίκων του Νεγκροπόντε Μεχμέτ Μωάμεθ Β΄)

συνετέλεσαν ώστε πολυάριθμοι Οθωμανοί βασανιστικό να βρουν

θάνατο...

Περί αυτού του ζητήματος ο Ναθαναήλ Ιωάννου στο τέλος του Α΄

βιβλίου των Ευβοϊκών του σημειώνει τα κάτωθι:

«Ο δε από του στόλου αποβιβασθείς εν τη Καρύστω και ο του

Μπερκόφτσαλη Ιουσούφ Πασά στρατός, αφού διήλθεν άπασαν την

επαρχίαν της Χαλκίδος, ως νυν εστί [όπως τώρα είναι], δια σιδήρου

και πυρός, επανελθών εις την Χαλκίδαν εσκήνωσε έξω του

Βελημπαμπά και της Βρωμούσης, ως και πρότερον. Εκεί δε έσχεν

αυτόν λοιμός και τόσον οξύς, ώστε ηφάνισεν αυτόν· ουδέ το πυρ και το

ξίφος το ελληνικόν ηδύνατο να φέρη τοσαύτην και τοιαύτην φθοράν

και βλάβην, όσην ο λοιμός· το τρίτον αυτού του στρατού μόνον

εσώθη.» 16 «Τέλος του πρώτου βιβλίου.» 17

Ο Γεώργιος Αφένδρας για ό,τι ακολούθησε στον Εύριπο μετά τις

σαρωτικές επαμβάσεις των Τούρκων το 1823, αναφέρει πως:

«Η επανάστασις της Ευβοίας έσβυσεν, η χώρα μετεβλήθη εις

σωρόν ερειπίων και όσοι των κατοίκων αυτής εσώθησαν, άλλοι

κατέφυγον εις τας Βορείους Σποράδας και άλλοι ευρίσκοντο

κρυμμένοι μέσα στα δάση, τρεφόμενοι από χόρτα και καρπούς

δένδρων. Ποίος όμως διεξήγαγεν διαπραγματεύσεις παραδόσεως και

αμνηστίας, και πού διεξήχθησαν αύται, δεν είνε γνωστόν εδώ στην

περιφέρειάν μας εκ της παραδόσεως. Φαίνεται ότι ή ο Οδυσσεύς

Ανδρούτσος κάτι θα ενήργησεν ή ότι οι Τούρκοι το έκαμον επίτηδες να

συμπληρώσωσι την καταστροφήν. Διότι η παράδοσις λέγει ότι ‘‘ύστερα

από κανά δυο μήνας – η καταστροφή της Εύβοιας έγινε τον Αύγουστο

του 1822 18 – οι Τούρκοι αφήσανε τους ραγιάδες να γυρίσουν στα καμένα

τους χωριά και δεν θα τους πειράζανε. Γυρίσανε, λοιπόν, πολλοί, αλλά τι

να κάμουν: ούτε σπίτι, ούτε ψωμί, ούτε ρούχα, ούτε ένα σπυρί καρπό για

σπορά!! Ποιος θα τα έδινε αυτά; Τότε οι ραγιάδες αποφάσισαν, να

περάσουν πέρα στα νησιά όλα τα γυναικόπαιδα κρυφά και να μείνουν

μόνον οι άνδρες, να μαζέψουν τα κοπάδια τους που έρημα

περιπλανιόντανε μέσα στα ρουμάνια, να σπείρουν και λίγα χωράφια αν

μπορούσαν, και το καλοκαίρι αν έφευγε και ο Τουρκικός στρατός του

Ξηροχωρίου επιστρέφων εις Χαλκίδα συνεπληρώσωσι την καταστροφήν,

μη αφήσας ό,τι εύρον εμπρός των! Τα γυναικόπαιδα ήρχισαν να

16 Ναθαναήλ Ιωάννου Ευβοϊκά, σελ. 59

17 Ναθαναήλ Ιωάννου Ευβοϊκά, σελ. 59

18 «[…]τον Αύγουστο του 1822»: Το σωστό είναι: «[…]τον Αύγουστο του1823»

10

παλινοστώσι μετά το 1824, ότι πλέον ήρχισε να επικρατή κάποια

τάξις.»

Ο Σουλιώτης Αγωνιστής του ’21 και συγγραφέας Λάμπρος

Κουτσονίκας στον Β΄ τόμο της τρίτομής του Γενικής Ιστορίας της

Ελληνικής Επαναστάσεως αναφέρει ότι οι προσπάθειες του Οδυσσέα

Ανδρούτσου και του Νικόλα Κριεζώτη με τα παλικάρια τους για την

εκδίωξη των Τούρκων από τον Εύριπο, σύντομα ξανατέθηκαν σε

λειτουργία, πληροφορώντας μας πως:

«Περί τα τέλη Οκτωβρίου του αυτού έτους 1823 εγένετο πάλιν

απόπειρα προς κατάληψιν αυτής [δηλ. της Εύβοιας]. Ο Οδυσσεύς

Ανδρίτζου εκπλεύσας από τον λιμένα του Θορικού Αττικής μετά

Ψαριανών πλοίων απεβιβάσθη εις τον Πύργον του Αλιβερίου της

Καρυστίας και ωχυρώθη εκεί· το δε χωρίον Αλιβερίου κατείχεν ο

Καρύστιος Ομέρ Πασσάς, όστις προσφάτως είχε λάβει τον βαθμόν του

Πασσά, διορισθείς Έγριπος Βαλεσή (ηγεμών της Ευβοίας)· εις

Αλιβέριον έφθασε μετ’ ολίγον και ηνώθη μετά του Οδυσσέως και ο

Ν. Κριεζώτης, όστις κατά πρώτον είχεν αποβιβασθή πλησίον της

Καρύστου, και δια νυκτός προσέβαλαν εν χωρίον ονομαζόμενον

Καραίους, εις το οποίον υπήρχον Καρυστινοί τινές Τούρκοι, τους

οποίους και ηχμαλώτισαν· εις τον Πύργον του Αλιβερίου εγένοντο

συνεχείς μάχαι μεταξύ Ομέρ Πασσά και Οδυσσέως, αλλ’ άνευ

αποτελέσματος, επί τέλους ο μεν Ομέρ Πασσάς απεσύρθη εις Χαλκίδα,

ο δε Οδυσσεύς εις την Ανατολικήν Στερεάν Ελλάδα, ο δε

Μπερκόφτσαλης είχεν αναχωρήσει και εξέλθει των επαναστατημένων

επαρχιών, μεταβάς εις Λαμίαν·

»Το επόμενον έτος 1824, ο Ν. Κριεζώτης, εκστρατεύσας εκ της νήσου

Κέας δια Ψαριανών πλοίων, έφθασεν εις Κάρυστον μετ’ αναλόγου

στρατιωτικής δυνάμεως, οι δε Καρύστιοι Οθωμανοί μετά του διοικητού

αυτών Αχμέτ Κεχαγιά, Χαλκιδέως, εξήλθον της πόλεως προς

αντίκρουσιν των Ελλήνων, συνήψαν δε πεισματωδεστάτην μάχην, καθ’

ην ενίκησαν οι Έλληνες μετά του Κριεζώτου, όστις ηχμαλώτισε και τον

Αχμέτ Κεχαγιάν, και ακολούθως δι’ αλλεπαλλήλων προσβολών, καθ’ ας

αείποτε ενίκα ο Κριεζώτης έθεσαν τους Οθωμανούς εις στενωτάτην

πολιορκίαν· ατυχώς όμως και πάλιν δεν παρεδόθησαν, διότι δια του

Βώλου έφθασαν εις Χαλκίδα 7 χιλιάδας Γενιτζάρων, το οποίον μαθών ο

Κριεζώτης, διέλυσε την πολιορκίαν της Καρύστου, και ανεχώρησεν από

την Εύβοιαν·» 19

Ο Φάνης Μιχαλόπουλος στο σύγγραμμά του Γρηγόριος ο

Αργυροκαστρίτης κι΄ η επανάσταση της Εύβοιας (που εκδόθηκε στην

Αθήνα το 1955), διατείνεται πως:

19 Λάμπρος Κουτσονίκας, Γενική Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως, Β΄ τόμος, σελ. 77

11

«Έτσι τέλειωσε η επανάσταση της Εύβοιας μ’ ένα υπέροχο

ολοκαύτωμα, μ’ ένα θαύμα, όπως συμβαίνει πάντοτε στην Ελληνική

ιστορία. Η επανάσταση εκείνη, που συνέλαβε μέσα από κρυφούς κι

απόκοσμους οραματισμούς η φαντασία του [Επισκόπου Ευρίπου]

Γρηγόριου [Αργυροκαστρίτη] και πραγματοποιήθηκε με τόσες θυσίες κι

αίματα, για να καταλήξει σε πάθη και μίση, και τέλος εξιλεώθηκε κι

αγιάστηκε με το θεϊκό δράμα της μάχης των Ανδριλιών 20 . Έτσι

γράφεται πάντοτε η ελληνική ιστορία, με δάκρυα κι αίματα 21 , αλλά

και με χολή παθών και μικροτήτων. Αυτή είναι η ευλογία και η κατάρα

των πεπρωμένων της Ελλάδας: Από το φωτοστέφανο του μαρτυρίου,

20 «[…]μάχης των Ανδριλιών»: «[…]μάχης των Ανδριαλών»

21 Η Λαφίνα Ελλάς…

Αξίζει εδώ να γνωρίσουμε τους στίχους του παραδοσιακού μας τραγουδιού Η Λαφίνα και ως άκουσμα

να το αναζητήσουμε και να το χαρούμε.

Βέβαια, Η Λαφίνα [Ελαφίνα] δεν αφορά αυτό καθαυτό το συμπαθές και πρόσχαρο τετράποδο των

δασών μας, αλλά πίσω από τη μορφή της υποκρύπτονται ανθρώπινες καταστάσεις…

Πρόκειται για ένα αλληγορικό δημοτικό τραγούδι της Μακεδονίας, που ως Λαφίνα λογίζεται η

υποδουλωμένη Ελλάδα, η οποία στον αγώνα της για την Ελευθερία της βλέπει τα παιδιά της

θυσιάζονται, για χρόνους στερφεύει και ακατάπαυστα δακρυρροεί!...

Μία ενδιαφέρουσα απόδοση του άσματος απαντάται στην Κύπρο, σε μια βουνοκορφή της οποίας

παίζει τον σκοπό με το τύμπανό του και τραγουδά ο Μουσικοσυνθέτης από τη Λεμεσό της Κύπρου

Κώστας Κακογιάννης, που από το 2004 κατοικεί στο χωριό Λεμύθου του όρους Τρόοδος.

Εκεί, ο Κ. Κακογιάννης έχει ιδρύσει τον μη κερδοσκοπικό οργανισμό Παράκεντρο, δια του οποίου

αποσκοπεί να αναδείξει και προωθήσει τον πολιτισμό του κυπριακού ελληνισμού και δη των ορεινών

χωριών της Μεγαλονήσου.

Ο Κ. Κακογιάννης έχει γράψει μουσική για τηλεοπτικές σειρές, θεατρικές, κινηματογραφικές και

μουσικές παραστάσεις της Κύπρου και της Ελλάδας.

Η Λαφίνα

Όλα τα λάφια βόσκουνε κι όλα δροσολογιούνται

Και μια λαφίνα ταπεινή δεν πάει μαζί με τ’ άλλα

Μόνο στ’ απόσκια περπατεί, τ’ απόζερβα αγναντεύει

Κι όπου βρει γάργαρο νερό θολώνει και το πίνει

Κι ο ήλιος την ερώτησε κι ο ήλιος τη ρωτάει

- Γιατί λαφίνα ταπεινή δεν πας κοντά με τ’ άλλα

Μόνο στ’ απόσκια περπατείς τα απόζερβα αγναντεύεις

Κι όπου βρεις γάργαρο νερό θολώνεις το και πίνεις;

- Ήλιε μου σα με ρώτησες θα σου το μολογήσω

Δώδεκα χρόνους έκαμα μόνη χωρίς ελάφι

Δώδεκα χρόνους ήλιε μου στείρα χωρίς ελάφι

Κι από τους δώδεκα κι ομπρός εγέννησα λαφάκι.

Και σαν εβγήκε ο βασιλιάς να λαφοκυνηγήσει

Το βρίσκει μοσχανάθρεφτο και το διπλοσκοτώνει

Γι’ αυτό στ’ απόσκια περπατώ τ’ απόζερβα αγναντεύω

Κι όπου βρω γάργαρο νερό θολώνω το και πίνω

Κι ο ήλιος τότε δάκρυσε και τα βουνά ριγήσαν

Και το φεγγάρι έσβησε ν’ ακούσει το ελάφι

Κι οι λαγκαδιές κι οι ρεματιές μαζί του αναστενάξαν

Κλάψε με, μάνα κλάψε με, με ήλιο με φεγγάρι.

12

στην καταχθόνια νύχτα της προδοσίας· από τον ουρανό της θυσίας,

στα τάρταρα των παθών και του μίσους.» 22

Και κλείνει το σύγγραμμά του ο Φάνης Μιχαλόπουλος με απόσπασμα

από απολεσμένης τραγωδίας του Ευριπίδη, που το περιεχόμενό του

φαντάζει διδακτικό και αισιόδοξο μαζί:

«όλβιος όστις της ιστορίας

έσχε μάθησιν,

μήτε πολιτών επί πημοσύνην [μήτε για βλάβη των πολιτών, χωρίς να βλάψει τους πολίτες]

μήτ’ εις αδίκους πράξεις ορμών,

αλλ’ αθανάτου καθορών φύσεως

κόσμον αγήρων, πη τε συνέστη [(αγήρων: αγέραστος), (πη: όπου, όπου, εκεί, όπως)]

και όπη και όπως. [όπη: όπως, με όποιο τρόπο]

τοις δε τοιούτοις ουδέποτ’ αισχρών

έργων μελέδημα προσίζει.» 23

Με άλλα λόγια, ο μεγάλος αρχαίος Έλληνας τραγωδός Ευριπίδης

θεωρεί πως:

«Μακάριος [είναι] όποιος έμαθε και κατέχει την ιστορία,

αυτός δεν παρασύρεται ούτε στο να βλάψει τους πολίτες

ούτε στο να αδικήσει,

αλλά παρατηρεί την αγέραστη τάξη της αθάνατης φύσης

πώς αυτή δημιουργήθηκε και πού και με ποιο σκοπό.

Σε τέτοιους ανθρώπους δεν έρχεται ποτέ η ιδέα να φερθούν αισχρά.»

Κωνσταντίνος Κλ. Μπαϊρακτάρης

Χαλκίδα, 2 Απριλίου 2026

22 Φάνης Μιχαλόπουλος Γρηγόριος ο Αργυροκαστρίτης κι΄ η επανάσταση της Εύβοια, σελ. 43

23 Φάνης Μιχαλόπουλος Γρηγόριος ο Αργυροκαστρίτης κι΄ η επανάσταση της Εύβοια, σελ. 44