Αγωνιστές του 1821 και οι δρόμοι τους στον Εύριπο... Άγιος, Βλαχιά,

 Αγωνιστές του 1821 και οι δρόμοι τους στον Εύριπο... Άγιος, Βλαχιά,

Σ. & Κ. Βασιλείου, Β. Κόκκαλης και Θανάσης Χονδροβασιλείου 1

Προλεγόμενα…

Ένας Εύριπος… ιστορία, και συνέχεια παρουσίασης των κειμένων τής

υπό τον τίτλο Αγωνιστές του 1821 και οι δρόμοι τους στον Εύριπο...

ραδιοφωνικής μας διαδρομής, με ένταξη εδώ του αφηγηματικού μέρους

από το αφιέρωμά μας στον Άγιο του Παγώντα, τη Βλαχιά, τον Σταύρο

και τον Κώστα Βασιλείου (ή Κοντοκώστα), τον Βασίλη Κόκκαλη & τον

Θανάση Χονδροβασιλείου.

********************

Α΄ μέρος: Σταύρος και Κώστας Βασιλείου, Βασίλης Κόκκαλης &

Θανάσης Χονδροβασιλείου

Ψηλαφώντας τις ιστορικές γραφές για το Ευβοϊκό ’21, συναντάμε τους

Βορειοηπειρώτες Οπλαρχηγούς Σταύρο και Κώστα Βασιλείου και τους

Χαλκιδέους Βασίλη Κόκκαλη και Θανάση Χονδροβασιλείου, οι οποίοι

από την αρχή της Εξέγερσης και έως το πυρόκαυστο καλοκαίρι του 1823

σημαντικό ρόλο στα πεδία του Αγώνα διαδραμάτισαν.

Η Ευτυχία Αθ. Παππά στη με τίτλο Η επαρχία Δρυϊνουπόλεως της

Βορείου Ηπείρου κατά τη νεώτερη περίοδο (Τουρκοκρατία, 20ος αιώνας),

διδακτορική της διατριβή (Θεσσαλονίκη 2009) παρουσιάζει ως εξής τούς

δύο ομογάλακτους Βορειοηπειρώτες Οπλιτάρχες Σ. και Κ. Βασιλείου:

«Σταύρος και Κώνστας Βασιλείου. Τα δύο αδέλφια Σταύρος και

Κώστας κατάγονταν από το Σελλειό 2 . Ο Σταύρος ήταν γνωστός υπό το

ψευδώνυμο καπετάν Χαλάστρας. Πριν το ’21 ασχολούνταν µε το

εμπόριο του καπνού, όπως και οι λοιποί κάτοικοι του χωριού. Μόλις

κηρύχθηκε η Επανάσταση μαζί µε άλλους αγωνιστές Ηπειρώτες και

τον αδελφό του Κώστα, γενναίο και τολμηρό πολεμιστή, ύστερα από

πρόσκληση του µητρ. Ευρίπου Γρηγορίου, κατήλθε στην βόρεια

Εύβοια, αγωνίστηκε σε πολλές μάχες, κυρίως στη μάχη των Ανδριλιών

[Ανδριαλών], στην οποία καρτερικά αγωνίσθηκε μαζί µε άλλους Βορ/τες

αγωνιστές και ολίγους Ευβοείτες [Ευβοιώτες].

1 Άγιος, Βλαχιά, Σ. & Κ. Βασιλείου, Β. Κόκκαλης και Θανάσης Χονδροβασιλείου: Το κείμενο

αποτελεί τμήμα των υπό τον γενικό τίτλο Ένας Εύριπος… ιστορία ωριαίων εκπομπών μας, που

παρουσιάζονται στον 97,7 FM ρ/σ της Μητροπόλεως Χαλκίδας Ιστιαίας & Βορείων Σποράδων και,

μάλιστα, πρόκειται για την 39 η – της εν εξελίξει ενότητας Αγωνιστές του 1821 και οι δρόμοι τους στον

Εύριπο... – εκπομπή.

2 Σελλειό: Κωμόπολη της επαρχίας Δερόπολης της Βόρειας Ηπείρου με το ανθηρό γηγενές ελληνικό

της στοιχείο. Η λέξη ‘‘Σελλειό’’, παραπέμπει στο αρχαίο ελληνικό φύλλο των Σελλών ή Ελλών, απ’

όπου προέρχεται και η λέξη Έλληνας… Οι Σελλοί ή Ελλοί κατοικούσαν, κυρίως, στην περιοχή της

Δωδώνης της Νότιας Ηπείρου.

2

[…]Τα πρώτα ντουφέκια στην επαναστατημένη βόρεια Εύβοια, στην

επαρχία Ξηροχωρίου, ήταν οι Ηπειρώτες Σταύρος και ο αδελφός του

Κοντοκώστας Βασιλείου 3 από το Σελλειό ∆ερόπολης, Βαγγέλης

∆αλαµάγκας και Θωµάς Μπρέσαρης, Χορµοβίτες και Γεώργιος Ιατρός,

Μετσοβίτης, τους οποίους είχε καλέσει ο µητρ. Γρηγόριος 4 . Μαζί µε

ντόπιους οπλαρχηγούς, κίνησαν στην επανάσταση και τους λοιπούς

κατοίκους της περιοχής. […]

Στις 9 Απριλίου 1823 ο Άρειος Πάγος, μετά από αίτηση της

Προσωρινής ∆ιοίκησης της Ελλάδος, έκρινε τον Σταύρο Βασιλείου στο

βαθμό του χιλιάρχου και τον Κώστα Βασιλείου στο βαθμό του

πεντακοσιάρχου. Φονευθέντος του αδελφού του Κώστα, εξασθένησε η

θέση του μεταξύ των οπλαρχηγών και κατατρεχθείς απομακρύνθηκε

από την Εύβοια καταφεύγοντας µε την οικογένειά του στην Σκύρο.

Φημιζόμενος για τον πλούτο του, διήγειρε το φθόνο και το µίσος των

συμπολεμιστών του, γι’ αυτό οι οπλαρχηγοί Γκριζιώτης και Βάσος 5

έπεσαν κατά πάνω του ως ληστές γύρω στα 1823, µε σκοπό να τον

φονεύσουν και να αρπάξουν τα πλούτη του. Όμως η απόπειρα απέτυχε,

διότι ο Χαλάστρας κατόρθωσε να διαφύγει εγκαίρως, αλλά οι εχθροί του

λεηλάτησαν την οικία και την οικογένειά του φέροντάς τον σε

κατάσταση πτώχειας. Και µ’ όλα αυτά δεν έπαυσε να αγωνίζεται ως

οπλαρχηγός, σε όλη τη διάρκεια της Επανάστασης. Ήταν όμως

άνδρας µε νου πολιτικό, ραδιούργος φιλοτάραχος, υπερήφανος και

φατριαστής, γι’ αυτό φθονούµενος απέκτησε εχθρούς φαρμακερούς

και δυστύχησε πολύ. Τελικώς δικαιώθηκε 6 το 1846 µε τον βαθμό του

ταγματάρχη.» 7

Η Ευτυχία Αθ. Παππά σε άλλο σημείο της εργασίας της αναφέρει πως:

«[…] Τα πρώτα ντουφέκια στην επαναστατημένη βόρεια Εύβοια,

στην επαρχία Ξηροχωρίου, ήταν οι Ηπειρώτες Σταύρος και ο αδελφός

του Κοντοκώστας Βασιλείου από το Σελλειό ∆ερόπολης, Βαγγέλης

∆αλαµάγκας και Θωµάς Μπρέσαρης, Χορµοβίτες και Γεώργιος Ιατρός,

Μετσοβίτης [Υποσ. 1248], τους οποίους είχε καλέσει ο µητρ. Γρηγόριος.

Μαζί µε ντόπιους οπλαρχηγούς, κίνησαν στην επανάσταση και τους

λοιπούς κατοίκους της περιοχής. Μάλλον στις αρχές του 1821 ο µητρ.

Γρηγόριος έλαβε γράμμα, συνοδευόµενο και µε Πατριαρχική επιστολή,

3 Στην υπ. αριθμ. 1248 υποσημείωση της Ευτυχίας Αθ. Παππά οι αδελφοί Βασιλείου αναφέρονται ως:

«οι ξένοι Μπαλτοδωραίοι (Ταµπακοπώλαι)».

4 Γρηγόριος: Πρόκειται για τον Μητροπολίτη Ευρίπου Γρηγόριο Αργυροκαστρίτη.

5 Γκριζιώτης και Βάσος: Νικόλας Κριεζώτης και Βάσος Μαυροβουνιώτης

6 Τα στοιχεία της Ευτυχίας Παππά για τους αδερφούς Βασιλείου προέρχονται από τις ακόλουθες πηγές: Κωνστ. Αθαν. ∆ιαµάντη,

Κατάλογοι περιεχομένων της συλλογής Γιάννη Βλαχογιάννη των Γενικών Αρχείων του Κράτους, Κατηγορία Ε: Βιβλιογραφικά

∆ελτία, Κυτίον υπ’ αριθ. 54, Η. Ε., Τεύχος 456-457-458, 1990, σελ. 194-200.σελ. 197- 198., Αγγέλου Ε. Στέφου, Ιστιαία.

Ιστορική µμελέτη των εν τη Επαρχία Ιστιαίας γεγονότων από το 1821 και εντεύθεν, Τοµ. Β΄, σελ. 22-24, 30., Α. Ε. Π, Τοµ. 6,

Υπουργεία Β΄, Βιβλιοθήκη της Βουλής των Ελλήνων, Αθήνα 2001. σελ. 128-129.] [Η ΕΠΑΡΧΙΑ ∆ΡΥΪΝΟΥΠΟΛΕΩΣ ΤΗΣ Β.

ΗΠΕΙΡΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗ ΝΕΩΤΕΡΗ ΠΕΡΙΟ∆Ο (251-252)]

7 Ευτυχία Αθ. Παππά στη με τίτλο Η επαρχία Δρυϊνουπόλεως της Βορείου Ηπείρου κατά τη νεώτερη

περίοδο (Τουρκοκρατία, 20ος αιώνας), σελ. 250-251

3

από τον Μιχαήλ Βασιλείου που ήταν εγκατεστημένος στην Κων/πολη,

που τον πρόσταζαν να μεταβεί ως έξαρχος στο Άγιον Όρος. Αλλά αντί

να βρεθεί στο Όρος, βρέθηκε στις τουρκικές φυλακές για μια διετία.»

Ο υπέργηρος κατά τη γραφή του βιβλίου του Ιστορία της εν Ευβοία

Επαναστάσεως του 1821 Ευβοέας Αγωνιστής Ιωάννης Αν.

Μαυρομάτης, μας πληροφορεί πως από την Εύβοια «δευτερεύοντες

οπλαρχηγοί [υπήρξαν οι:] Δημήτριος Καρύδας, Ιωάννης Αναστ.

Μαυρομμάτης, Αναγνώστης Κρίτσαλης, […]Βασίλειος Κόκαλης,

Αθανάσιος Χονδροβασίλης, Σπύρος Εξαδάκτυλος, […]Νικόλαος

Μπέλλου […]άπαντες εκ Χαλκίδος.» 8

Ο Γιάγκος Τσαούσης στης Ευβοϊκής του Εγκυκλοπαίδειας το λήμμα

‘‘Βασίλειος Κόκκαλης’’ αναφέρει πως ούτος ήτο: «Οπλαρχηγός από τη

Χαλκίδα. Μαζί με τον Καρύδα και άλλους Χαλκιδέους αγωνιστές

πολέμησε στη μάχη των Χαμομύλων, κοντά στο Αφράτι. Ακολούθησε το

Γοβιό στα Βρυσάκια και πολέμησε μαζί του. πολέμησε γενναία και στη

μάχη των Ανδριαλών. Σκοτώθηκε στο στενό της Κακιάς Σκάλας του

χωριού Βλαχιάς, πολεμώντας κατά του Ιουσούφ πασά και των

γενιτσάρων του στις 30 Ιουλίου 1823. Το πτώμα του έπεσε στη

θάλασσα και χάθηκε.» 9

Στο δε λήμμα ‘‘Χονδροβασιλείου Αθανάσιος’’ της Ευβοϊκής του

Εγκυκλοπαίδειας ο Γιάγκος Τσαούσης αναφέρει πως αυτός ήταν:

«Οπλαρχηγός από τη Χαλκίδα. Με τον Καρύδα και τους άλλους

Χαλκιδέους πολέμησε στη μάχη των Χαμομύλων, κοντά στο Αφράτι.

Ακολούθησε μετά, τον Αγγελή στον Άγιο και πολέμησε ανδρεία στη

μάχη των Βρυσακίων. Πολέμησε γενναία και στη μάχη των Ανδριαλών.

»Μετά τον πρόωρο θάνατο του Αγγελή και του Κώτσου, ακολούθησε

τον Κριεζώτη πηγαίνοντας στην Καρυστία. Πολέμησε μαζί του στους

Κανάλους του Μετοχίου και τους Κήπους, όπου συνέλεξε τα λείψανα του

στρατού του. Όταν εναντίον του Διαμαντή Ολυμπίου, που ήταν στα

Βρυσάκια, βάδισαν δυο Τούρκοι πασάδες, ο Ομέρ μπέης της Καρύστου

και Ισούφ πασάς Περκόφτσιαλης, στρατηγός του Δράμαλη, για να

καταπνίξουν την επανάσταση στην Εύβοια, ο μεν άσημος οπλαρχηγός

του Διαμαντή Γούδας, χωρίς να δώσει μάχη υποχώρησε από τα

Βρυσάκια, το ίδιο έκαμε και ο αμέριμνος Διαμαντής που έμενε στον

Άγιο, απ’ όπου έβλεπε τη μάχη υποχωρώντας και αυτός προς το

Ξηροχώρι. Τότε οι οπλαρχηγοί Θανάσης Χονδροβασιλείου, Σταύρος

Βασιλείου, Ευαγγελινός Αργυροκαστρίτης, Κώστας Βασιλείου και

Λιάκος, για να περισώσουν τα γυναικόπαιδα από βέβαιη σφαγή και

αιχμαλωσία, μετά τη διάλυση του στρατοπέδου των Βρυσακίων,

οχυρώθηκαν στην επίκαιρη θέση ‘‘Ανδριαλά’’, μεταξύ Σταυρού

8 Ιωάννης Μαυρομάτης Απομνημονεύματα, ενταγμένα στο σύγγραμμα των Δημήτρη Δεμερτζή &

Σπύρου Κοκκίνη Το Εικοσιένα στην Εύβοια, σελ. 68

9 Γιάγκος Τσαούσης Ευβοϊκή Εγκυκλοπαίδεια, λήμμα Κόκκαλης Βασίλειος

4

(Βέρτουρα) και Παγώντα. Μια ολόκληρη μέρα έδωσαν σκληρότατη

μάχη κατά των Τούρκων, αποκρούοντας πέντε επιθέσεις τους και

προξενώντας τους μεγάλη ζημιά. Τη νύχτα όμως αναγκάστηκαν να

υποχωρήσουν, μην περιμένοντας καμιά ενίσχυση και γιατί οι εχθροί ήταν

υπέρτεροι.

»Κατέλαβαν στη συνέχεια το Δερβένι (Κλεισούρα) και έδωσαν

σκληρές μάχες. Μαζί τους ήταν και ο οπλαρχηγός Κόκκαλης. Αφού τα

γυναικόπαιδα διέφυγαν την αιχμαλωσία και σώθηκαν στα Βλαχοχώρια

Κοτσικιά, Τσέργες και Βλαχιά, οι Έλληνες πολεμιστές υποχώρησαν προς

το Μαντούδι και από εκεί στην Αγία Άννα. Στη μάχη του Δερβενιού 10

έπεσαν γενναία μαχόμενοι οι Λιάκος και Κόκκαλης.

»Για τον Χονδροβασιλείου λέγουν ότι, όταν ο Ανδρούτσος έμαθε τα

ανδραγαθήματά του, διαπεραιώθηκε από τη Ρούμελη στην Εύβοια για να

τον συγχαρεί αυτοπροσώπως. Δυστυχώς ζήλεψε τη δόξα του και τον

δηλητηρίασε στο χωριό Μίστρος.» 11

Β΄ μέρος: Οι προαναφερθέντες Βορειοηπειρώτες και Χαλκιδαίοι

Οπλαρχηγοί, στη μάχη κραδαίνοντας τη σπάθη, στεντόρεια στα

παλικάρια φωνώντας τους: ‘‘Στη φωτιά, μπρε παιδιά…’’ 12 .

10 Το ορθό είναι πως ο Λιάκος σκοτώθηκε στις ορεινές στενωπούς του Δερβενίου Παγώντα, ενώ ο

Βασίλειος Κόκκαλης στις παραθαλάσσιες στενωπούς του Δερβενίου της Βλαχιάς, που αναφέρονται

και ως «Κακιές Σκάλες».

11 Γιάγκος Τσαούσης Ευβοϊκή Εγκυκλοπαίδεια, λήμμα Χονδροβασιλείου Αθανάσιος, σελ. 1807

12 Ύμνος Πατριωτικὸς ή Όλα τα έθνη ή Στη φωτιά, μπρε παιδιά

Το άσμα Όλα τα έθνη ή Στη φωτιά, μπρε παιδιά ή άλλως Ύμνος Πατριωτικός «τής Ελλάδος και

όλης της Γραικίας προς ξαναπόκτησιν τής αυτών Ελευθερίας», είχε γράψει ο βάρδος της

Ελευθερίας Ρήγας Φεραίος λίγα χρόνια πριν τη γέννηση τού πλαστουργού τού Ύμνου εις την Ελευθερία

Εθνικού μας ποιητή Διονυσίου Σολωμού (το 1798), ο μουσικοσυνθέτης Χρήστος Λεοντής μελοποίησε

διακόσια χρόνια μετά, ο Χρήστος Σίκκης ερμήνευσε και η δημιουργία εντάχθηκε στον δίσκο Καντάτα

Ελευθερίας, με την ηθοποιό Άννα Συνοδινού να αναγγέλλει, όπου είχε οριστεί.

Μάλιστα, η Καντάτα Ελευθερίας ως λεύκωμα και CD, που επανεκδόσεις έχουν γίνει, παρήχθηκε

από τη Βουλή των Ελλήνων το 1998, στο πλαίσιο των εκδηλώσεών της για τα διακόσια έτη από το

μαρτυρικό τέλος του Θετταλού Εθνομάρτυρα Ρήγα Φεραίου και των αντίστοιχων χρόνων από τη

γέννηση του Επτανήσιου Εθνικού μας ποιητή Διονυσίου Σολωμού.

Όλα τα έθνη πολεμούν

και στους Τυράννους τους ορμούν,

εκδίκησιν γυρεύουν

και τους εξολοθρεύουν

και τρέχουν για την δόξαν

με χαρά στη φωτιά!

[...]

Έτζι κ' εμείς, ω αδελφοί,

να σηκωθούμεν με ορμή,

εκδίκησιν ζητούντες,

Τυράννους απολούντες,

για την Ελευθερίαν,

με χαρά, μπρε παιδιά!

Ως πότ' ημείς υπομονή,

και να μη βγάνωμεν φωνή;

Σα να 'μαστε δεμένοι,

5

Καταπιανόμενοι με αναφορές σε γεγονότα στον Εύριπο, όπου με ζέση

και αυταπάρνηση οι προαναφερθέντες Βορειοηπειρώτες και Χαλκιδαίοι

Οπλαρχηγοί πολέμησαν, μπαίνοντας ταγοί στην πρώτη γραμμή της

μάχης, και κραδαίνοντας τη σπάθη, στεντόρεια φωνώντας προς τους

λεβέντες συναγωνιστές τους την από ποίημα τού Ρήγα Φεραίου επωδό:

ζούμεν τυραννισμένοι,

και καταφρονημένοι,

στη φωτιά, μπρε παιδιά!

Όλα τα έθνη το θωρούν

και πάλ’ ευθύς το απορούν,

πώς τέτοια παλληκάρια,

που 'ναι σαν τα λιοντάρια,

να ζουν στην τυραννίαν

στη φωτιά, μπρε παιδιά!

Λοιπόν, τινάξετε για μια,

την τυραννίαν και σκλαβιά.

Παράδειγμα μας είναι,

των προπατόρων μνήμαι,

καθώς εκείνοι ζούσαν

στη φωτιά, μπρε παιδιά.

(…)

Τα παλικάρια τα καλά

ποτέ δεν στέκουν σφαλιστά.

Αλλά με την ανδρείαν

τινάζουν τυραννίαν

και ζουν μ’ ελευθερίαν

στο δουνιά, μπρε παιδιά.

(…)

Αυτούς που βλέπετ’ αντικρὺ,

είναι Κονιάρηδες χοντροί.

Κ’ εσείς, μπρε παλληκάρια,

είστε σαν τα λιοντάρια.

Κτυπάτε τούς Τυράννους,

με χαρά στη φωτιά!

(…)

Τα έθνη που δεν μάς ψηφούν,

Πατρίδα, Γένος ονειδούν,

ας ίδωσιν ανδρείαν

κι ας λάβωσι δειλίαν,

να πέσουν, να σπαράξουν,

στη φωτιά, μπρε παιδιά!

Ν’ αρχίσουν τώρα να λαλούν,

με όργανα να κελαηδούν

οι Μούσες την ανδρειὰν μας,

τώρα στην Λευθεριά μας.

πώς τρέχομεν με πόθον

και χαρά στη φωτιά!

[Κονιάρηδες ή Κονιάροι: Είναι κατά λέξη οι καταγόμενοι από το Ικόνιο ή Κόνια της Μικράς Ασίας,

απ’ όπου στη Θεσσαλία είχαν εγκατασταθεί ως έποικοι. Στο πολύ γνωστό δημοτικό τραγούδι Ο

Όλυμπος και ο Κίσαβος βλέπουμε τα δύο γειτονικά βουνά να στιχομυθούν, με τον Όλυμπο να λέγει του

Κισάβου: «Μη με μαλώνεις, Κίσσαβε, μπρε τουρκοπατημένε, που σε πατάει η Κονιαριά κι οι

Λαρσινοί αγάδες» ενώ σε άλλες παραλλαγές τον αποκαλεί ‘‘κονιαροπατημένο’’. Σε ένα άλλο

δημοτικό, τραγούδι ο πατέρας τού Οδυσσέα Ανδρούτσου καμαρώνει για την παλικαριά του,

δηλώνοντας ότι: ‘‘Εγώ Τούρκους δεν σκιάζομαι, Κονιάρους δεν φοβούμαι.’’»]

6

«Στη φωτιά, μπρε παιδιά!», «Στη φωτιά, μπρε παιδιά!...», προστρέχουμε

στο εκδοθέν το 1930 σύγγραμμα του Γυμνασιάρχη Χαλκίδας Γεώργιου

Κουλόπουλου, που έχει τον τίτλο Οι Ευβοείς ήρωες 13 , και στο οποίο

διατείνεται πως:

«Πρώτοι, οι οποίοι ύψωσαν τη σημαία τής Επαναστάσεως στην

επαρχία της Χαλκίδας ήταν οι Αφραταίοι και οι κάτοικοι των

Φύλλων, προς τους οποίους έσπευσαν και ενώθηκαν ο Καρύδας με τον

ανεψιό του Μαυρομάτη, ο Χοντροβασίλης, ο Κόκαλης και οι άλλοι

προαναφερθέντες Χαλκιδέοι, καθώς και οι Αμπελιώτες. Εναντίον των

επαναστατών τούτων ο Ομὲρ μπέης έστειλε ισχυρή δύναμη υπό την

διοίκηση κάποιου Μπουλούμπαση, Ζεΐρμπεη καλούμενου. Οι

επαναστάτες κατά την προσέγγιση τού εχθρού δεν έχασαν το θάρρος

τους, αλλά αφού κατέλαβαν την ισχυρή θέση Χαμόμυλα, διεξήγαγαν

καθ᾽ όλη την ημέρα αιματηρή μάχη εκ του συστάδην, κατά την οποία

κατασυνέτριψαν τον εχθρό.

»[…]Σπουδαίο μέρος διαδραμάτισαν καθ᾽ όλον τον διετή στην Εύβοια

σκληρό αγώνα και οι εκ Χαλκίδος οπλαρχηγοί Αθαν.

Χοντροβασίλης, του οποίου απόγονος είναι ο νυν Δήμαρχος

Χαλκίδος κ. Νικ. Βασιλείου, και ο Βασ. Κόκκαλης. Αυτοί οι

δύο και ο Καρύδας, ως και οι λοιποί προαναφερθέντες

Χαλκιδείς, αφού διεξήγαγαν νικηφόρως την παρά τα Χαμόμηλα

τού Αφρατίου μάχη, ήλθαν ύστερα και ενώθηκαν με τον

Αγγελή. Συμμετείχαν σε όλες τις μάχες, οι οποίες διεξήχθησαν στα

Βρυσάκια, γενναιότατα αγωνισθέντες.» 14

Σε επόμενες σελίδες τού συγγράμματός 15 του ο Γεώργιος

Κουλόπουλος αναφέρει ότι:

«Μετά δὲ τὸν θάνατον τοῦ ᾿Αγγελῆ καὶ τοῦ Κώτσου, ἐπειδὴ διωρίσθη

ἀρχηγὸς τοῦ τομέως τούτου ὁ ξένος Διαμαντῆς Ολύμπιος, ο οποίος

ἐφέρετο σκαιότατα πρὸς τοὺς Εὐβοεῖς, [οι προαναφερθέντες Χαλκιδέοι

Οπλαρχηγοί Κόκκαλης και Χονδροβασίλης] ἦλθον εἰς τὴν Καρυστίαν

καὶ ἐτέθησαν ὑπὸ τὰς διαταγὰς τοῦ Κριεζώτη. Ἔλαβον μέρος εἰς ὅλας

τὰς μάχας, τὰς ὁποίας ἐκεῖνος διεξήγαγεν […].

»Μετὰ δὲ τὴν μάχην τῶν ‘‘Κήπων’’, εἰς τὴν ὁποίαν ἀμφότεροι

ἔδειξαν πρωτοφανῆ ἀνδρείαν καὶ τόλμην, περισυλλέξαντες τὰ

λείψανα τοῦ στρατοῦ τοῦ Κριεζώτη, ὅστις μετὰ ἑξήκοντα μόνον

συντρόφων διεπεραιώθη εἰς Σκόπελον, ἔσπευσαν πρὸς βορράν, ἵνα

13 Το παρόν απόσπασμα από το σύγγραμμα Οι Ευβοείς ήρωες έχει μεταφερθεί στην καθομιλουμένη.

14 Γεώργιος Κουλόπουλος Οι Ευβοείς ήρωες, σελ. 9-10

15 Το απόσπασμα έχει μεταφερθεί εδώ όπως ακριβώς απαντάται στη μορφή της πρώτης εκδόσεως του

συγγράμματος (το 1930), γραμμένο στην καθαρεύουσα και κατά το πολυτονικό σύστημα.

7

δώσωσι βοήθεῖαν εἰς τὸ ἐν Βρυσακίοις στρατόπεδον τοῦ Διαμαντή,

ἐναντίον τοῦ ὁποίου ἐβάδιζον δύο Πασσάδες, ὁ Ομὲρ πασσᾶς τῆς

Καρύστου, καὶ ὁ νεωστὶ ὑπὸ τοῦ Δράμαλη 16 πεμφθεὶς Ἰουσούφ

Πασσᾶς Βερκόφτσαλης..

»Δὲν ἐπρόφθασαν ὅμως νὰ δώσωσιν οὐδεμίαν βοήθειαν. Διότι ὁ

Βερκόφτσαλης χωρὶς νὰ ἀναμένῃ τὸν Ομὲρ πασσᾶν τῆς Καρύστου

προσέβαλε τοὺς ἐν Βρυσακίοις ἐπαναστάτας, ἀρχηγουμένους ὑπό τινος

ἀσήμου ὁπλαρχηγοῦ Γούδα, τοῦ Διαμαντῆ ἀπελθόντος εἰς Ξηροχώριον

πρὸς ἀπελευθέρωσιν τῆς ὑπὸ τοῦ Ανδρούτσου ἀπαχθείσης 17 συζύγου

του, καὶ τοὺς διεσκόρπισεν.

»Ἐκεῖθεν [από τα Βρυσάκια, δηλ.] ὁ Βερκόφτσαλης βαδίζει πρὸς

βορρὰν δηῶν καὶ καταστρέφων. Ἐν τῷ μεταξὺ τούτῳ ὁ Χοντροβασίλης

καὶ ὁ Κόκαλης ἔρχονται δι᾽ ἐσπευσμένης πορείας εἰς τὸν Άγιον καὶ

ἐκεῖ ἑνωθέντες μὲ κάποιον Λιᾶκον ἐκ Μαντουδίου [και τους

Βορειοηπειρώτες αδελφούς Βασιλείου] καταλαμβάνουν μετά

τριακοσίων παληκαριῶν τὴν θέσιν ‘‘Τριαλὰ’’ 18 κειμένην μεταξὺ τοῦ

σημερινοῦ χωρίου ‘‘Άκρες’’ καὶ τοῦ ‘‘Παγώντα’’ μὲ σκοπὸν νὰ

διασώσουν ἀπὸ τῆς καταστροφῆς τὰ χωρία Τσέργες, Κοτσίκια, Αγία

Σοφία, Βλαχιὰ καὶ πάντα τὰ ἐκεῖ καταφυγόντα γυναικόπαιδα.

»Ἐκεῖ, προσβληθέντες ὑπὸ τοῦ πολυαρίθμου στρατοῦ τοῦ Βερκόφτσαλη

συνάπτουν μάχην κρατεράν, διαρκέσασαν ἐπὶ ἐξ ὁλοκλήρους ἡμέρας,

ἐπενεγκόντες μεγάλην θραῦσιν εἰς τὸν ἐχθρόν. Κατὰ τὴν μάχην ταύτην

ἐφονεύθη καί τις ᾿Αλῆς, ἅγιος ὑπὸ τῶν Ὀθωμανῶν θεωρούμενος καὶ

ἀπρόσβλητος ἀπὸ σφαίρας. Τὴν ἔκτην ἡμέραν κινδυνεύσαντες οἱ δύο

οὗτοι ἥρωες νὰ περικυκλωθῶσιν ἀναγκάζονται νὰ ἐγκαταλείψουν διὰ

16 Δράμαλης: Σημειώνουμε, πως αυτά που γράφονται για τον Δράμαλη, είχαν σχεδιαστεί το

προηγούμενο έτος, όταν αυτός αλαζονικά και υπερφίαλα πορευόταν προς την Πελοπόννησο,

σκοπεύοντας να σβήσει κάθε επαναστατική κίνηση στη Νότια Ελλάδα, και στην Εύβοια, στην οποία

τον Μπερκόφτσιαλη με τη στρατιά του είχε ορίσει να κινηθεί και αν δεν προσκυνήσει, ανηλεώς να το

πράξει. Όμως, τα σχέδια άλλαξαν, γιατί λίγους μήνες μετά το πέρασμα της στρατιάς του Δράμαλη από

την Ανατολική Στερεά Ελλάδα και την πορεία του – τρομερού στην όψη – ασκεριού στην Κορινθία,

συνέβη η καταστροφή του στα Δερβενάκια, ο σκληρός Μαχμούτ πασάς Δράμαλης έφυγε από τη ζωή

στις 26 Οκτωβρίου 1822 και ο Μοριάς είδε στα μετερίζια του την Ελευθερία ορθόστητη να

πορεύεται, ελπίζοντας πως σύντομα ο στυγνός Οθωμανός δυνάστης, που για αιώνες τον τυραγνούσε

και του έκλεβε το βιος και την τιμή του, θα φύγει για τη μακρινή του Ανατολή, απ’ όπου είχε έρθει,

στη Μικρασία είχε εγκατασταθεί, πολυάριθμους γηγενείς λαούς είχε σκλαβώσει και αναίτια

κατακρεουργούσε.

17 «απαχθείσης»: Και εδώ, σφάλει ο σεβαστός Γυμνασιάρχης. Φήμη και φόβος του ήταν του

Ολύμπιου Οπλιτάρχη Διαμαντή Νικολάου ότι ο Ανδρούτσος θα επιχειρούσε την απαγωγή της

συζύγου του, με σκοπό να τον έχει υποχείριό του τον διορισμένο από τον Άρειο Πάγο γενικό

Οπλαρχηγό της Εύβοιας και να τον υποχρεώσει να εγκαταλείψει το νησί μαζί με τους στρατιώτες του,

ώστε να διεκπεραιωθεί είτε στις Βόρειες Σποράδες (απ’ όπου είχε έρθει στο Γριπονήσι το

προηγούμενο έτος και προξένησε μεγάλες συμφορές στους κατοίκους του) είτε στην Αττική να

κατευθυνθεί και εκεί τις στρατιωτικές του υπηρεσίες να προσφέρει.

18 Τριαλὰ: Εννοεί τα μεταξύ των χωριών Άκρες και Παγώντα θέση Ανδριαλά, όπου

πραγματοποιήθηκε η περιώνυμη μάχη το θέρος του 1823.

8

νυκτὸς τὰς θέσεις των καὶ δι᾽ ὁλονυκτίου ἐσπευσμένης πορείας

προλαμβάνουν καὶ καταλαμβάνουν τὰ πρὸ τοῦ χωρίου Βλαχιᾶς

δερβένια, (κακὲς σκάλες) ἡ κατάληψις τῶν ὁποίων ὑπὸ τῶν

στρατευμάτων τοῦ Βερκόφτσαλη θὰ ἐσήμαινε πλήρη αἰχμαλωσίαν τῶν

Ἑλλήνων ἐπαναστατῶν καὶ ἐξανδραποδισμὸν τέλειον τῶν εἰς Βλαχιᾶν

καταφυγόντων γυναικοπαίδων.

»Μάτην οἱ Τοῦρκοι ὁρμοῦν μετὰ λύσσης κατὰ τῶν ἐκεῖ ὠχυρωμένων

ὀλίγων ἐπαναστατῶν.» 19

Γ΄ μέρος: Αμάχες στων στενοποριών τα μετερίζια

Σχετικά με τις αμάχες των παλικαριών στων στενοποριών της

Βορειοκεντρικής Εύβοιας τα – εκ φύσεως ευνοϊκά για τον αγώνα των

ολίγων και με ελλιπή οπλισμό και πυρομαχικά Ελλήνων – μετερίζια,

έναντι των χιλιάδων Οθωμανών οπλοφόρων σαρωτών της δύσμοιρης

ευβοϊκής γης, που κατ’ αυτών με μέσα μηδαμινά και αντιξοότητες

ανυπέρβλητες πάλευαν, ο (εκ Πηλίου Βόρειας Εύβοιας Αγωνιστής του

1821, Αρχιμανδρίτης, Ιεροκήρυκας Κυκλάδων και συγγραφέας των

Ευβοϊκών) Ναθαναήλ Ιωάννου σημειώνει:

«Οι δε Τούρκοι μετά την υπό των πλοίων καταστροφήν της

κανονιοστοιχίας των και εκδίωξιν εκ των Βρυσακίων, εκ δέκα επτά

περιπλέον χιλλιάδων συγκείμενοι, ώδευσαν κατά των εν Ανδριαλοίς

ωχυρωμένων τριακοσίων Ελλήνων· φθάσαντες δε εκεί την πρωίαν της

27 Ιουλίου ώρμησαν ευθύς, ίνα πάντες εξ εφόδου ζωγρήσωσι ζώντας·

αλλ’ οι γενναίοι οπλαρχηγοί Σταύρος Βασιλείου, Αθανάσιος

Χοντροβασιλείου και Ευαγγελινός, ανθίσταντο έσωθεν του οχυρώματός

των με απαραδειγμάτιστον καρτεροψυχίαν, και αντέκρουον αυτούς.

Αλλά και τα στίφη των Βαρβάρων αμιλλόμενα προς τους ολιγαρίθμους

Έλληνας ηγωνίζοντο πεισματωδέστατα, και πολλάς αλλεπαλλήλους

εφορμήσεις έκαμον, αλλ’ εις μάτην· διότι ουκ ηδυνήθησαν να βλάψωσι

τους ολίγους ωχυρωμένους Έλληνας και αποσείσωσιν αυτούς του

οχυρώματος· από της πρωίας μέχρι της εσπέρας ηγωνίζοντο

πεισματωδώς αμφοτέρωθεν εκ δε των πολλών και αλλεπαλλήλων

εφορμήσεων, ας έκαμον οι Τούρκοι, κατά του ελληνικού οχυρώματος,

υπέρ τους τριακοσίους απώλεσαν, και πολλοί επληγώθησαν· του

ηλίου δύοντος απεσύρθησαν καταντικρύ και εστρατοπέδευσαν. Και

αν  μικρά τις επικουρία ήρχετο υπό του Διαμαντή, όστις ήτο εις τον

Άϊον, ήθελον τους κρημνίσει την επομένην και τους καταδιώξει εις

την Χαλκίδα, και ο τόπος ουδόλως εβλάπτετο, και το στρατόπεδον

δεν διελύετο, αλλ’ ήθελεν έλθη εις τα Βρυσάκια έτι θαρραλεώτερον.

Αλλ’ ο Διαμαντής αντί να δράμη εις βοήθειαν την νύκτα, όπως

19 Γεώργιος Κουλόπουλος Οι Ευβοείς ήρωες, σελ. 10-11

9

ενθαρρύνη και εμψυχώση τους οπλαρχηγούς, εγκατέλιπε και την

θέσιν του τον Άϊον, και ανεχώρησε κατεπεσπεσμένως εις Ξηροχώριον

προς σωτηρίαν της γυναικός του, ήτις, ως λέγεται, ηπειλείτο να

συλληφθή εχθρικώς υπό του Οδυσσέως· δια τούτο αδιαφόρησε περί

μυριάδων άλλων γυναικών, ανδρών αγαθών, αθώων και ακάκων

τέκνων και αφήκεν εις απώλειαν και φθοράν· εφρόντισεν όμως περί

της σωτηρίας μιας μόνης· παραλαβών ουν αυτήν εκείθεν διήλθεν εις

τας παρακειμένας νήσους Σκίαθον ή Σκόπελον. Οι δε λοιποί

οπλαρχηγοί δυσαρεστηθέντες εκ του τρόπου του Διαμαντή και της

διαγωγής του εγκατέλιπον την θέσιν των, απεσύρθησαν την νύκτα και

ανεχώρησαν· τινές δε εξ αυτών εζήτησαν να καταλάβωσι το δερβένι

κάτωθεν της Παλιουρής και άνωθεν του εκκλησιδίου του Αγίου

Γεωργίου, και πολεμήσωσιν τον εχθρόν εις το στενώτερον αυτού

μέρος· αλλά πού πλέον; τις ήκουεν τον άλλον; κατέλαβον εν μέρος εκεί

ολίγοι,[υπό τον Λιάκο] αλλά τι ήθελον κάμει ολίγοι εις τοσαύτα τα

στίφη Βαρβάρων; εφονεύθησαν και άνευ πολέμου και βλάβης διήλθον

το δερβένι οι Βάρβαροι.» 20

Ο δάσκαλος της Αγίας Άννας Γεώργιος Κ. Αφένδρας στην εφημερίδα

Εύριπος στο με τίτλο «Ο χαλασμός». «κατά παράδοσιν» 21 άρθρο του

γράφει επί λέξει:

«Στο καιρό του χαλασμού» «Καθώς χαλάσανε οι Τούρκοι τον κόσμο».

Ούτω πως χρονολογούσαν οι πάπποι μας την επανάστασιν του 1821.

Χαλασμός κόσμου από τον Τούρκο! Και ήτο πραγματικός χαλασμός, και

δεν διέφερε καθόλου ο χαλασμός αυτός της Ευβοίας από την

καταστροφή των Ψαρών και της Χίου. ‘‘Σφαγή – φωτιά – ρεμούλα’’ το

σύνθημα των Τούρκων.

»Οι ιστορικοί της εποχής εκείνης Τρικούπης και Φιλήμων

περιγράφουσι τας μάχας των Βρυσακίων, Ντροελών και Δερβένι,

αλλά τίποτε δεν λέγουν περί της επισυμβάσης καταστροφής, ουδέ

άλλο γραπτόν μνημείον υπάρχει και επομένως ας ακούσωμεν την

παράδοσιν.

»Ο καπετάν Διαμαντής έφυγε με τα παλικάρια του από το ουρδί, μόλις

το έμαθεν αυτό ο τρομερός Ομέρ Βρυώνης 22 αμέσως διατάσσει τους

υποστρατήγους του να κάμουν γιουρούσι. Το γιουρούσι έγινε, το ουρδί

έσπασε και τα παληκάρια σκόρπισαν στις πλαγιές του ορεινού όγκου του

Άγιου, Πυξαριάς, Δάφνης. Οι ιππείς Τούρκοι ώρμησαν εις καταδίωξιν

ακάθεκτοι. Ομηρικαί συμπλοκαί τότε συνήπτοντο μεταξύ μεμονομένων

παληκαριών και ιππέων Τούρκων. Οι Ευβοείς σπιθαμήν προς σπιθαμήν

20 Ναθαναήλ Ιωάννου Ευβοϊκά, σελ. 56-57

21 Γεώργιος Κ. Αφένδρας, άρθρο «Ο χαλασμός». «κατά παράδοσιν», εφημερίδα Εύριπος, 10 Μαΐου

1930, σελ. 1-2

22 Ομέρ Βρυώνης: Το σωστό είναι: «Ο Μπερκόφτσαλης» και όχι ο Ομέρ Βρυώνης, ο οποίος είχε

εισβάλλει στην Εύβοια κατά το 1 ο έτος της Επαναστάσεως και όχι κατά το 3 ο , που εδώ τα γεγονότα

ιστορούνται.

10

διεκδικούσαν το έδαφός των. Έξωθεν εκάστου χωρίου αιματηρόταται

συμπλοκαί εγίνοντο και οι άνδρες επετίθεντο κατά των [Τούρκων]

ιππέων δια παντός μέσου και λίθων ακόμη με σκοπόν να αναχαιτίσωσι

μόνον αυτούς, δώσωσι δε καιρόν εις τα γυναικόπαιδα να τραπώσιν εις

φυγήν. Οι Ευβοείς έρριπτον τα πτώματά των οδοφράγματα των Τούρκων

ιππέων, ίνα σώσωσι τας γυναίκας των, τα τέκνα των, επάλαιον κατ’

ανίσου εχθρού και εν γνώσιν των έπιπτον υπέρ βωμού και εστιών!!

»Οι πλαγιές, του Πεθαμένου, Κλιμάκι, Άκρες εγέμισαν από πτώματα

καταδιωκόντων και καταδιωκομένων, τα χωρία των μερών αυτών

έγιναν τα πρώτα αναλώματα του πυρός, οι δε κάτοικοι αυτών οι πρώτοι

οι πρώτοι μάρτυρες της ελευθερίας. Οι συλλαμβανονόμενοι άνδρες

κατεκόπτοντο, οι γέροντες και αι γραίαι εσφάζοντο παρουσία των

τέκνων και εγγόνων, τα δε γυναικόπαιδα εν αλλαλαγώ απήγηντο υπό

των μαινομένων Τούρκων ως ανδράποδα 23 . Κατά τας φρικτάς και

απαισίας ταύτας στιγμάς, τα παληκάρια απελθόντα επί του Άϊου και

ιδόντα την τραγικήν θέσιν των φευγόντων κατοίκων, τους καπνούς των

καιομένων χωρίων και ακούοντα τους κοπετούς και θρήνους των

ακολουθούντων γυναικοπαίδων αποφάσισαν να αντισταθώσι μέχρις

εσχάτων επί της λοφοσειράς του Άϊου, ίνα ούτω δώσωσι καιρόν εις τους

κατοίκους των Βορείων χωρίων της Ευβοίας και σωθώσι δια της φυγής,

και ωχυρώθησαν προχείρως εις τα Ντροελά 24 , θέσιν παρά τον Άϊον.

»Η μάχη των Ντροελών εδόθη, την διηύθυνεν ο ίδιος ο Ομέρ

Βρυώνης 25 . Οι Ευβοείς μόνοι των, με δίχως αρχηγό, με δίχως τροφάς

και πολεμοφόδια επί δύο ημερονύκτια εκράτησαν τας θέσεις των

νηστικοί και διψασμένοι και αφού έρριψον και το τελευταίο τους

βόλι, επετέθησαν ξιφήρεις και έτρεψαν τους Τούρκους εις φυγήν

μέχρι και πέραν του χωρίου Άκρες. Κατόπιν ελλείψει πολεμοφοδίων

‘‘ούτε σπειρί μπαρούτι’’ απεφάσισαν να διαλυθώσι και να σπεύσωσι εις

τα χωρία των να σώσσωσι τα γυναικόπαιδα και διελύθησαν.

»Μία όμας ομάς υπό τον Λιάκον, άγνωστον ήρωα, διότι μία παράδοσις

τον φέρνει ξένον, Ηπειρώτην, μάλιστα πραματευτήν, άλλη όμως

παράδοσις και η πιθανωτέρα ίσως τον φέρει εκ του χωρίου Παγώντα

της Ευβοίας, υποχωρούσα δια του στενού του Δερβένι, συνήντησεν

23 ανδράποδα: Η λέξη είναι σύνθετη από το άνδρας+πους (πόδι). Στην κυριολεξία η αρχαία ελληνική

λέξη χρησιμοποιούνταν για τον άνδρα, που έχει αιχμαλωτιστεί και του έχουν δέσει τα πόδια. Στη

νεότερη εποχή συνήθως χρησιμοποιείται μεταφορικά και λέγεται για τους αιχμάλωτους πολέμου, οι

οποίοι από τους σκλαβωτές τους μετατρέπονται σε δούλους και υποχείριά τους ή πωλούνται ως δούλοι

στα σκλαβοπάζαρα. Οι Τούρκοι είχαν μακρά παράδοση σε αυτό το αντιανθρώπινο μέσο και

εκατομμύρια σκλαβωμένοι γηγενείς στην απέραντη Οθωμανική Αυτοκρατορία πουλήθηκαν στα

σκλαβοπάζαρα. Μάλιστα, οι Έλληνες σε ένα βασικό άρθρο του πρώτου τους Συντάγματος (το οποίο

ψηφίστηκε στην Επίδαυρο την 1 η του Γενάρη του 1822, 10 μόλις μήνες μετά την έκρηξη της

Ελληνικής Επαναστάσεως), προέβλεπαν την κατάργηση της δουλείας και προέτασσαν την περίθαλψη

όσων γλίτωναν από τέτοιες καταστάσεις και κατέφευγαν στις απελευθερωμένες ελληνικές περιοχές.

24 Ντροελά: Ανδριαλά

25 Ομέρ Βρυώνης: Το σωστό είναι: «Ο Μπερκόφτσαλης».

11

οκτώ ζώα φορτωμένα ‘‘Τ σ ι π χ α ν ά’’ 26 πολεμοφόδια τα οποία

επήγαινον στο Βρυσάκι!! Ακόμη δεν είχον μάθη στο Ξηροχώρι, όπου ήτο

η αρχηγία, την καταστροφή!! Αμέσως κατεκράτησεν ο Λιάκος τα ζώα,

διένειμεν όλον τον τσιπχανέ μεταξύ των παληκαριών του και διεμήνυσεν

εις όσα παληκάρια υποχωρούσαν να σταματήσωσιν εις το Στενόν του

Δερβένι.

»Πράγματι τον Λιάκον ηκολούθησαν ολίγα παληκάρια κατά μίαν

παράδοσιν επτά μόνον κατ’ άλλην καμμιά ‘‘εικοσαριά’’ και κατ’

άλλην καμμιά ‘‘πενηνταριά’’.

»Η μάλλον πιστευτή είνε η δευτέρα.

»Εδώ τα ολίγα αυτά παλικάρια διεξήγαγον επί τριήμερον έναν άνισον

και ανυπέρβλητον εις ηρωισμόν και αυτοθυσία αγώνα. Επί τριήμερον

απέκρουον τας επιθέσεις των αποπειρωμένων να εκβιάσωσι το στενόν

Τούρκων, καίτι δε εγνώριζον ότι θα περιεκυκλούντο και θα

εφονεύοντο, διότι η θέσις των δεν εξησφαλίζετο ουδαμόθεν, έμειναν

εκεί και έπεσαν πάντες μετά του γενναίου των αρχηγού και του

νεαρού υιού του, γενόμενοι αυτοί θύματα ίνα δώσωσι καιρόν εις τα

γυναικόπαιδα των χωρίων και τραπώσι εις σωτήρια μέρη. Η θέσις αύτη

και ακόμη σήμερον λέγεται ‘‘του Λιάκου τα ταμπούρια’’.»

Δ΄ μέρος: Βλαχιά & Κόκκαλης

Συνεχίζοντας τα γραφόμενά του ο δάσκαλος τής Αγίας Άννας Γεώργιος

Κ. Αφένδρας στην εφημερίδα Εύριπος τον Μάιο του 1930, αναφέρει

πως:

‘‘Σφαγή – φωτιά – ρεμούλα’’ ήταν το σύνθημα των Τούρκων και ότι

«[…]Εκ Μαντουδίου απεστάλησαν αποσπάσματα προς διάφορα χωρία

με διαταγάς να εκτελώσιν ό,τι έκαμον εις το Μαντούδι.

»[…]Άλλο [έν] απόσπασμα εστάλη δια την καταστροφήν των χωρίων

των ένθεν και των εκείθεν του ποταμού Νηλέως. Οι κάτοικοι των

χωρίων τούτων ειδοποιήθησαν εγκαίρως υπό του ηγουμένου της Μονής

Γαλατάκη Χαλκιά ονομαζομένου, όστις εκ των πρώτων έφυγεν εκ του

Ουρδί [του στρατοπέδου των Βρυσακίων], μόλις έσπασε και όπου

εμάχετο ίνα σώση τα κειμήλια της Μονής. Μόλις μαθόντες τούτο οι

κάτοικοι των χωρίων Παλιά Κρύα Βρύσι, Σκυλόγιαννη, Τσούκα,

Σπαθάρι, Μετόχι και Φαράκλα, ετράπησαν προς τα σπήλαια του

Πιφτελίου 27 όρους Το μέρος αυτό τόσο ήτο κατάφυτον, δάσος παρθένον

26 τσιπχανά: Προφανώς, τούρκικη λέξη. Υπάρχει ο παρεμφερής όρος "τσιπιανά" (ή τσιμπιανά). Και

αφού γίνεται λόγος για πολεμοφόδια, είτε πρόκειται για πολεμικά υλικά που προέρχονταν από την

περιοχή της Τσιπιάνας της Δυτικής Πελοποννήσου είτε περιγράφεται συγκεκριμένος τρόπος

συσκευασίας και μεταφοράς είτε ο τρόπος απόσκτησής τους από τους μεταφορείς αγωγιάτες. Πιθανόν

αυτό να συνέβη δι’ αρπαγής από τους Τούρκους, οι οποίοι ως κατακτητές, που ήταν, διέθεταν άφθονα

εφόδια και ίσως από την Τσιπιάνα του Μοριά τα είχαν στην Εύβοια μεταφέρει.

12

και δεν ηδύνατο κανείς να βαδίση εντός αυτού παρά μόνον δι’ ολίγων

μονοπατίων γνωστών μόνον εις τους εντοπίους ποιμένας. Οι Τούρκοι

πολλάκις απεπειράθησαν να εισέλθωσιν εντός αυτού, αλλ’ ουδείς

επέστρεφε. Διότι οι διασωθέντες πολεμισταί των χωρίων αυτών

κατείχον τας προσβάσεις ανά δύο, τρεις και πέντε και πάση θυσία

εκώλυον την είσοδον των Τούρκων. Ούτω εσώθησαν οι κάτοικοι

αυτοί από το μαχαίρι του Τούρκου, ολίγοι όμως επέζησαν της πείνης

και των κακουχιών του χειμώνος. Το απόσπασμα κακήν κακώς

έφθασεν μέχρις της Μονής Γαλατάκη, έκαυσε μέρος της Μονής και

επέστρεψεν εις Μαντούδι λεηλατήσαν και καύσαν πάντα τα ανωτέρω

χωρία, μη απάγον όμως αιχμαλώτους, διότι δεν εύρεν, ή όσους εύρεν

εφόνευσεν επί τόπου.[…]

»Εν [άλλο] απόσπασμα ετράπη προς τα χωρία Πήλι και Βλαχιά, εκ

των οποίων πλείστοι πολεμισταί ήσαν εις το Ουρδί. Το απόσπασμα

έφθασε στο Πήλι, αλλά εύρε το χωρίον έρημο τελείως, οι κάτοικοι πήραν

τα βουνά και εσώθησαν. Έκαυσαν και αυτό το χωριό και το μετόχιον

του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου εις την παραλίαν. Παραπλεύρως του

Μετοχίου αυτού υπήρχε ναΐσκος με κτιστόν θόλον, εντός του οποίου

υπάρχει μία άτεχνος εικόνα της τιμωρίας των αισχροκερδών. Οι

Τούρκοι με τα ξίφη των εξώρυξαν τους οφθαλμούς των εικονιζομένων

αγγέλων, δαιμόνων, και υφισταμένων την ποινήν ψυχών και τα ίχνη τής

καταστροφής αυτής σώζωνται μέχρι σήμερον.

»Το απόσπασμα κατόπιν εστράφη προς το χωρίον Βλαχιά, καθ’ οδόν

ευρήκε κάποιον ποιμένα, τον οποίον ηνάγκασαν να τους οδηγήση εις τα

καταφύγια των κατοίκων. Και ο φτωχός αυτός ‘‘Άγιος κατά τον

Παπαδιαμάντη’’, αντί να τους ωδηγήση εκεί, τους ωδήγησεν εις μίαν

χαράδραν, όπου ήξευρεν ότι ήσαν μερικοί εντόπιοι ωπλισμένοι.

»Η χαράδρα αύτη είνε κλειστή, απότομος και απόκρημνος. Εκεί

κλεισθέν το απόσπασμα απεδεκατίσθη υπό των ωπλισμένων

κατοίκων και γυναικών, αίτινες προστρέξασαι εκύλουν ογκώδεις

λίθους δια των οποίων εφόνευσαν τους εντός της χαράδρας Τούρκους. Ο

πιστός και γενναίος, αλλ’ άγνωστος ποιμήν πλήρωσε την φιλοπατρίαν

του από τους σωθέντας Τούρκους. Εγδάγη ζων και εδέθη εις τι

δένδρον έναντι της χαράδρας. Αλλά το απόσπασμα δεν επροχώρησεν

άλλο και το χωρίον Βλαχιά και οι κρυβέντες κάτοικοι εσώθησαν χάρις

εις την αυτοθυσίαν τού αγνώστου ήρωος.» 28

Στην περιοχή της Βλαχιάς η παράδοση θέλει αγωνιζόμενο και τον

Βασίλειο Κόκκαλη, ο οποίος σ’ έναν παραθαλάσσιο απόκρημνο βράχο

27 Πιφτελίου: Περιοχή του Καντυλίου όρους, όπου (όπως το μέλος του Ελληνικού Ορειβατικού

Συλλόγου Χαλκίδας Γιάννης Σταματίου μάς πληροφόρησε) υπάρχει και ένα εκκλησάκι. Αλλιώς,

αναφέρεται ως «Πεφτελίου» τόπος.

28 Γεώργιος Κ. Αφένδρας Εφ. Εύριπος, 10 Μαΐου 1930, άρθρο με τίτλο «Ο χαλασμός». «κατά

παράδοσιν», σελ. 1-2

13

του τόπου με τα λίγα παλικάρια του αγωνιζόμενος με αυταπάρνηση για

να φράξει τον δρόμο των Τούρκων επιδρομέων, δέχθηκε βόλι φαρμακερό

και άπνους κρημνίστηκε στης θαλάσσης την αγκάλη. Έκτοτε, τα

κύματα του Αιγαίου αιώνια τον λικνίζουν, τραγούδια οι Νηρηίδες τού

ψέλνουνε επικά και η ευγνωμοσύνη μας στεφάνους τιμής και μνήμης

ποθεί εις αυτού του ηρωικού Βασιλιού του Κόκκαλη το ως κεφαλή

πετρο-περιγιάλι να πέμψει και ν’ αποθέσει.

Κωνσταντίνος Κλ. Μπαϊρακτάρης

Χαλκίδα, 27 Μαρτίου 2026