Αγωνιστές του 1821 και οι δρόμοι τους στον Εύριπο... Μπολοβίναινα 1

 Αγωνιστές του 1821 και οι δρόμοι τους στον Εύριπο... Μπολοβίναινα 1

Οδοί Χαλκίδος και μια ωδή για την Μπολοβίναινα, την Ευβοιώτισσα Σουλιωτοπούλα…

Προλεγόμενα…

Ένας Εύριπος… ιστορία, και συνέχεια τής υπό τον τίτλο Αγωνιστές του

1821 και οι δρόμοι τους στον Εύριπο... ραδιοφωνικής διαδρομής μας, με

ένταξή εδώ του αφηγηματικού μέρους από το αφιέρωμα στην

Μπολοβίναινα· την Ευβοιώτισσα Σουλιωτοπούλα, η οποία για να μην

πέσει στα χέρια των Τούρκων και ατιμαστεί από τους Ανατολίτες

σκλαβωτές της πατρίδας μας, ένα όμοιο με τις Σουλιώτισσες στον

Ζάλογγο είχε τέλος.

***********************

Α΄ μέρος: Μπολοβίναινα και Μπολοβίνος

Η Μπολοβίναινα είτε γόνος της οικογένειας Μπολοβίνου της Αγίας

Άννας (που και έναν Οπλαρχηγό του ’21 με το επώνυμο αυτό ανέδειξε)

είτε σύζυγος του οπλαρχηγού Μπολοβίνου, που η παράδοση τη θέλει,

είτε σύζυγος, κόρη ή αρραβωνιαστικιά ενός άλλου Αγιαννιώτη συγγενούς

του υπήρξε, δίχως η ιστορική γραφή με βεβαιότητα το έχει διατυπώσει,

καθώς το βαφτιστικό της όνομα και κάτι σχετικό με τη μορφή της, που

μένουν στη φαντασία του καθενός να φτερακίζουν, πλάθοντας εξ ιδίων

την όψη και τον βίο της στα πανώραχα και τους λόγγους της

βορειοευβοϊκής της πατρίδας έως εκείνο το αυγουστιάτικο τού 1823

ηρωικό της τέλος μες στην αγκάλη των νεράιδων του Νηλέα ποταμού του

τόπου της.

Προτού αναφερθούμε στα όσα για την Μπολοβίναινα διάφοροι Ευβοείς

συγγραφείς στα κείμενά τους γράφουν, θα δούμε τι για τους

Μπολοβίνους σημειώνουν.

Ο Γιάγκος Τσαούσης στην Ευβοϊκή του Εγκυκλοπαίδεια έχει το λήμμα

«Μπολοβίνος», για τον οποίο λέει πως ήταν: «Αγωνιστής του ’21 από

την Αγία Άννα. [Μάλιστα,] πήρε μέρος από την αρχή του Αγώνα.

Πολέμησε γενναιότατα στα Βρυσάκια, στα Ανδριαλά, στο Δερβένι και

μαζί με άλλους αναχαίτησαν την πρόοδο των στρατευμάτων του

Περκόφτιαλη. Έσωσε επίσης πολλά γυναικόπαιδα από το Μαντούδι και

την Αγία Άννα.» 2

Ο Αγιαννιώτης Δάσκαλος και πολυγραφότατος συγγραφέας Γιώργος

Παπαστάμος στο βιβλίο του Αγγελής Γοβιός ή Γοβγίνας και η Ευβοϊκή

Επανάσταση αναφέρει πως Αγωνιστές τού 1821 ήταν και οι: «Σέττας,

Γεροδημήτρης, Μπολοβίνος, Αμελαδιώτης, Καρατζάς και Κρυτσίλης

1 Μπολοβίναινα: Το κείμενο-αφιέρωμα στην Μπολοβίναινα, την Ευβοιώτισσα Σουλιωτοπούλα,

αποτελεί τμήμα τής υπό τον γενικό τίτλο Ένας Εύριπος… ιστορία ωριαίων εκπομπών μας, που

παρουσιάζονται κάθε Τετάρτη και ώρα 4 μ.μ. στον 97,7 FM ρ/σ της Μητροπόλεως Χαλκίδας Ιστιαίας

& Βορείων Σποράδων και, μάλιστα, πρόκειται για την 34 η – τής εν εξελίξει ενότητας Αγωνιστές του

1821 και οι δρόμοι τους στον Εύριπο... – εκπομπή.

2 Γιάγκος Τσαούσης Ευβοϊκή Εγκυκλοπαίδεια, σελ. 161

2

(οι δυο τελευταίοι πολέμησαν υπό τον Καραϊσκάκη) και τέλος ο

Πανταζής Ιωάννου 3 απ’ την Αγιάννα.» 4

Στο δε Το χρονικό μιας μικρής πολιτείας και ενός μεγάλου ήρωα

ιστορικό του μυθιστόρημα ο Γιώργος Παπαστάμος γράφει πως λίγο

καιρό πριν την Επανάσταση του 1821 ο Αγγελής Γοβιός

φουστανελοφορεμένος από καιρό πολύ πλέον και αγνώριστος για τους

θαλασσινούς συντοπίτες του, μπαίνει στο σπιτικό του κάποια ώρα που το

λυχνάρι μισοφώτιζε τη φτωχή καμαρούλα. Εκεί, βρίσκονταν η μητέρα

του, η σύζυγός του, ο Σιάτρας από τη Φαράκλα, κι ο αδερφός του, ο

Αναγνώστης, που πρώτος τον αναγνώρισε.

Μετά από λίγο, ο Αναγνώστης τού αναφέρει πως γίνεται σύσκεψη στις

Κεχριές κι ο Σιάτρας αναλαμβάνει να τον πληροφορήσει πως:

«[…]Έχουν μάζωξη μυστική, όλοι τους, στο Κεχριώτικο Γιοφύρι στους

Μύλους τ’ Ανέστη, απόψε. Οι πιο πολλοί τους, έχουν έλθει απ’

αντίπερα. Γιόμοσαν τα βουνά μας κλεφτουριά. Κεφαλή τους στέκει ο

Καρατσόλιας απ’ τ’ Αχμέταγα. Μαζί τους είναι κι ο Μπούσγος, που σε

ξέρει, ο Κατσικογιάννης απ’ το Μαντούδι, ο Μαυρούτσικος απ’ την

Κερασιά, ο Τσιλιμίγκος απ’ τ’ Αχλάδι, κάτι Κρυτσίληδες, Καρατζάδες,

Μπολοβίνοι, Γεροδημήτρηδες… κι ένας Αμελαδιώ-της απ’ της Αγιάννας

τα μέρη. Σε γυρεύουνε, όλοι ετούτοι, οι Πρωτοκλέφτες, να τα πείτε.» 5

Ο Γιάγκος Τσαούσης στην Ευβοϊκή του Εγκυκλοπαίδεια, στο λήμμα

«Μπολοβίναινα» αναφέρει πως αυτή ήταν:

«Ηρωική μορφή τής Επαναστάσεως του 1821 από την Αγία Άννα.

Σχετικά με την αυτοθυσία της σώζεται το εξής περιστατικό: Στο φαράγγι

Αράπης του Νηλέα ποταμού, μέσα σε μια σπηλιά, κρύφτηκαν καμιά

σαρανταριά ψυχές από την Αγία Άννα για να γλιτώσουν από το σπαθί του

Αγαρηνού Περκόφτσιαλη.

»Η Μπολοβίναινα βγήκε κάποια στιγμή για μια στιγμή από τη σπηλιά

για να κρύψει τα φλουριά της· όταν τρεχάτη γύριζε σ’ αυτήν, την

πήραν είδηση Τούρκοι ιππείς και άρχισαν να την καταδιώκουν. Εκείνη

τότε, για να μην πέσει στα χέρια τους και ατιμαστεί και για να μην

προδώσει το κρησφύγετο των συμπατριωτών της, αντί να τρέξει προς την

κατεύθυνση της σπηλιάς, όπου κρύβονταν, προτίμησε να γκρεμιστεί στο

φαράγγι Αράπης του ποταμού Νηλέας από την απότομη κορυφή του

βράχου. Πίσω της ακούγονταν η φωνή του Γενίτσαρου:

3 «Απ’ το Κασσάνδριο [Χαλκιδικής] καταγόταν ο αγωνιστής Ιωάννης Πανταζής, που έλαβε μέρος σε

πάρα πολλές μάχες, όπως φανερώνουν τα παρακάτω έγγραφα. Ο Πανταζής ήταν Μακεδόνας, αλλά

παντρεύτηκε στην Αγιάννα. […ο κ. Πανταζής Ιωάννου εκ Κασσανδρίου ηγωνίσθη […]εις τας εξής

γενομένας μάχας. […]Εις Κασσάνδραν, Μαντανοχωρίων και εις Άγιον Όρος κατά το 1821 έτος. Εις

Βρυσάκια κατά το 1822 και Ψαρά κατά το 1823 και 1824, εις Νεόκαστρον κατά το 1825, εις

Αταλάντην κατά 1826, εις Τρίκκερι, …]» [Γιώργος Παπαστάμος Αγγελής Γοβιός ή Γοβγίνας και η

Ευβοϊκή Επανάσταση, σελ. 14]

4 Γιώργος Παπαστάμος Αγγελής Γοβιός ή Γοβγίνας και η Ευβοϊκή Επανάσταση, σελ. 14

5 Γιώργος Παπαστάμος Το χρονικό μιας μικρής πολιτείας και ενός μεγάλου ήρωα, σελ. 124

3

‘‘Έλα, κυρά μου λυγερή, κυρά μου παινεμένη,

μέσ’ το χαρέμι του πασά στις πρώτες να ’σαι πρώτη,

να σε προσκυνάει ο Έγριπος κι όλο το Γριπονήσι.’’

Εκείνη πριν πέσει αποκρίθηκε:

‘‘Κάλλιο να δω το αίμα μου τη γη να κοκκινίσει,

παρά να δω τα μάτια μου, Τούρκος να τα φιλήσει.’’

Τελικά, μη βρίσκοντας διέξοδο, σαν άλλη Σουλιώτισσα ρίχτηκε στον

γκρεμό και σφράγισε με τον ηρωικό της θάνατο το τέλος του ιερού

Αγώνα στο Γριπονήσι.

Ο βράχος τής θυσίας της μέχρι σήμερα φέρει το όνομα ‘‘Βράχος της

Μπολοβίναινας’’, ενώ η Χαλκίδα έχει δώσει το όνομά της σε έναν από

τους δρόμους της.» 6

Για τα γεγονότα που προηγήθηκαν της θυσίας της Μπολοβίναινας

(και χιλιάδων άλλων Ευβοέων κατά το «Μαύρο καλοκαίρι του 1823»,

όπως ο Παπαστάμος έχει αποκαλέσει εκείνο το αιματοβαμμένο

καλοκαίρι της Εύβοιας), ο Δωριέας συγγραφέας Γιώργος Ι.

Παπαϊωάννου 7 στο βιβλίο του Ηρωικά της Εύβοιας και 51 άγνωστοι

Κουμιώτες αγωνιστές του ’21 σημειώνει πως:

«[…]Από τις 27 Αυγούστου 1822 ο Άρειος Πάγος είχε στείλει αρχηγό

της Βόρειας Εύβοιας […]τον Διαμαντή Νικολάου. […]Αυτός όμως ήταν

χειρότερος απ’ το Βερούση Μουτσανά. 200 έστελνε στη μάχη, 300

κράταγε μαζί του στο Ξηροχώρι για φρουρά. Μάστιγα έγινε για το

τόπο. Είχε και 600 Μακεδόνες μαζί του. Για να είναι μόνος αρχηγός σ’

όλη την Εύβοια, επιτέθηκε κατά του Κριεζώτη στο Μακρυχώρι για να

τον διαλύσει, χωρίς όμως να το καταφέρει.

»Το Μάιο του 1823 ο Μπερκόφτσαλης Γιουσούφ Πασάς με 5.000

αφίνει τη Στερεά και έρχεται στη Χαλκίδα. Έρχονται και αυτοί που

αποβιβάστηκαν στην Κάρυστο και όλοι μαζί τώρα στις 26 Ιουλίου 1823

καταλαμβάνουν τα Βρυσάκια και τα κάνουν δικό τους στρατόπεδο.

»Ο Αρχηγός Διαμαντής κρατούσε τον Άϊο και οι άλλοι οπλαρχηγοί

τον Παγώντα-Ανδριαλά.

»Την άλλη μέρα αρχίζει η φοβερή μάχη. 500 Έλληνες χτυπιούνται με

15.000 Τούρκους. [Σε 17.000 τούς ανεβάζει ο Ιωάννου.] Στην κρίσιμη

στιγμή ο αρχηγός Διαμαντής φεύγει για τη Σκόπελο να ασφαλίση λέει

την οικογένειά του και μένουν οι γενναίοι οπλαρχηγοί μόνοι τους,

6 Γιώργος Ι. Παπαϊωάννου Ηρωικά της Εύβοιας και 51 άγνωστοι Κουμιώτες αγωνιστές του ’21, σελ. 33-

34

7 Γιώργος Ι. Παπαϊωάννου: Συγγραφέας ιστορικών βιβλίων σχετικών με τη Φωκίδα, ανάμεσά τους και

το Η ιστορία της Επαρχίας Δωρίδος (Αρχαιότητα-Μεσαίωνας-Τουρκοκρατία), όπου αναφέρει ή

βιογραφεί και «1.000 άγνωστους Δωριείς Αγωνιστές του 1821», μεταξύ των οποίων και τον

Αναστάσιο Κατσικαπή και «218 νεκρούς των νεωτέρων πολέμων (1830-1922) από 57 χωριά»,

συμπεριλαμβανομένης και της γενέτειρας του Γιάννη Σκαρίμπα Αγίας Ευθυμίας Παρνασσίδας.

Μάλιστα, ο Χαλκιδαιοαγιοευθυμιώτης συγγραφέας Γιάννης Σκαρίμπας πολύ επαιρόταν για τους

προγόνους του Κλεφτοαρματωλούς, έναν δε Κατσικαπή στο αντιπολεμικό του σύγγραμμα Φυγή προς

τα εμπρός ήρωά του τον έχει.

4

(Σταύρος και Κώστας Βασιλείου, Λιάκος, Ευαγγελινός, Νταλαμάγκας

όλοι Ηπειρώτες και ο Ευβοεύς Χοντροβασιλείου), με 300 μόνον

εναντίον 17.000. κράτησαν τα λιοντάρια οι Έλληνες όσο μπορούσαν,

περιμένοντας και το Δυσσέα, που ήρθε όμως αργά.

»Όπως ήταν επόμενο, οι Τούρκοι υπερίσχυσαν. Σκοτώθηκαν όμως 300

απ’ αυτούς και μόνο 17 Έλληνες. Μέσα σ’ αυτούς ήταν και ο εκ Δωρίδος

γενναίος Λοχαγός Αναστάσιος Κατσικαπής 8 .

»Η μάχη ήταν φοβερή, γιατί σ’ αυτήν κρεμόταν η τύχη τής Εύβοιας. Οι

ιστορικοί την παρομοιάζουν με κείνες της Αλαμάνας, της Γραβιάς,

των Βασιλικών και του Μανιάκι σε σημασία.

»Έτσι κατέρρευσε κάθε προσπάθεια των Ελλήνων στη Βόρεια Εύβοια

και οι Τούρκοι ανενόχλητοι επεδόθησαν στο αγαπημένο τους χόμπυ της

σφαγής.

»Πιάνουν το χωριό Αχμέτ Αγά (Προκόπι), δίνουν σύντομη μάχη στο

ποτάμι και παίρνουν το Μαντούδι. Συνεχίζουν προς Αγία Άννα και

πατούν όλη την Εύβοια μέχρι Αιδηψό. Στην Αγία Άννα σε μία σπηλιά

είχαν καταφύγει 50 γυναικόπαιδα. Οι Τούρκοι έβαλαν φωτιά στην

είσοδο και όλοι έσκασαν μέσα απ’ τους καπνούς σαν τα ποντίκια.

»Περνούν τώρα από φωτιά και σίδερο τον τόπο. Μόνο απ’ την περιοχή

Μαντούδι-Αχμέτ Αγά κατέσφαξαν ή πούλησαν στα σκλαβοπάζαρα

τής ανατολής πάνω από 2.000. Άλλοι σκόρπισαν στα βουνά ή πέρασαν

στη Σκόπελο. Αλλά και εκεί τούς περίμεναν η πείνα και οι αρρώστειες.

Έτσι, όλη η Βόρεια Εύβοια υπετάγη. » 9

Ο Αλέξανδρος Καλέμης στο σύγγραμμά του Ο Κηρέας της Εύβοιας·

Ένας παράδεισος στη γειτονιά των Ελλήνων, αναφέρει πως: «Σύμφωνα με

τα στοιχεία που μάς δίνει ο Γάλλος ερευνητής Αλέξανδρος Μπυσόν

(1791-1846), πριν από το 1821 στην Εύβοια κατοικούσαν 120.000

Έλληνες χριστιανοί και περίπου 20.000 Τούρκοι. Μετά το 1824 είχαν

απομείνει 30.000 Έλληνες και 13.000 Τούρκοι. Υπολογίζεται πως κατά

τη διάρκεια του πολέμου, έχασαν τη ζωή τους [στην Εύβοια] 60.000

Έλληνες και 5.000 Τούρκοι. Οι υπόλοιποι εγκατέλειψαν το νησί από

φόβο ή εκδιώχθηκαν βίαια.» 10

8 Κατσικαπής: Ο Γιάννης Σκαρίμπας σε σελίδες του αντιπολεμικού του συγγράμματος Φυγή προς τα

εμπρός αναφέρει και έναν συγχωριανό του με το επίθετο «Κατσικαπής», με τον οποίο συμπολεμούσαν

στην περιοχή του Στρυμόνα κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και αυτή η αντιανθρώπινη εμπειρία τον

εξώθησε στη σύνταξη του εν λόγω βιβλίου, που έλαβε και κρατικό βραβείο το 1976.

«Κατσικαμπής» ήταν ο καλαθοποιός Γιώργος Σκιάνης από το Κακολύρι της Κύμης (σημερινό χωριό

Ταξιάρχες), ο οποίος τον Μάη του ’44, ενώ είχε συλληφθεί μαζί άλλους συντοπίτες του, γλίτωσε την

εκτέλεση, γιατί ήταν ευτραφής και το σκοινί, που έδεσαν τους μελλοθανάτους οι Γερμανοί, δεν ήταν

αρκετό να τον συμπεριλάβει, οπότε ένα γερμανικό λάκτισμα στα οπίσθιά του τον έστειλε στην οδό της

της ζωής και της ελευθερίας…

9 Γιώργος Ι. Παπαϊωάννου Ηρωικά της Εύβοιας και 51 άγνωστοι Κουμιώτες αγωνιστές του ’21, σελ. 33-

34

10 Αλέξανδρος Καλέμης Ο Κηρέας της Εύβοιας· Ένας παράδεισος στη γειτονιά των Ελλήνων, σελ. 69

5

Β΄ μέρος: Η Μπολοβίναινα μέσα από τις γραφές των Γιώργου

Παπαστάμου και Αλέξανδρου Καλέμη

Συνεχίζοντας την αναφορά μας στα όσα συνέβησαν στη Βόρεια Εύβοια

το θέρος του 1823 και στα όσα περί της Μπολοβίναινας έχουν γραφτεί, ο

Ευβοέας Αγωνιστής του 1821 και Αρχιμανδρίτης Ναθαναήλ Ιωάννου

στα Ευβοϊκά του μάς πληροφορείς πως: «κατά τας αρχάς Ιουλίου ήρεν

άπαντα τον στρατόν του ο Μπερκόφτσαλης, μετήνεγκεν αυτόν και

εστρατοπέδευσεν εις τας πεδιάδας της Καστέλας και των Ψαχνών

[…]και ο μεν Διαμαντής κατέλαβε τον Άϊον, οι [δε] άλλοι οπλαρχηγοί

[…] τα παρά τον Παγώντα Ανδριαλά, εν οίς ωχυρώθησαν και καλώς,

μίαν ώραν απέχοντες του Αΐου» 11 .

Ο Γιάγκος Τσαούσης στην Ευβοϊκή του Εγκυκλοπαίδεια στο λήμμα

«Χονδροβασιλείου Αθανάσιος» αναφέρει πως: «οι οπλαρχηγοί Θανάσης

Χονδροβασιλείου, Σταύρος Βασιλείου, Ευαγγελινός Αργυροκαστρίτης,

Κώστας Βασιλείου και Λιάκος, για να περισώσουν τα γυναικόπαιδα από

βέβαιη σφαγή και αιχμαλωσία μετά τη διάλυση του στρατοπέδου των

Βρυσακίων, οχυρώθηκαν στην επίκαιρη θέση ‘‘Ανδριαλά’’ [που

βρίσκεται] μεταξύ Σταυρού (Βέρτουρα) και Παγώντα. Μια ολόκληρη

μέρα έδωσαν σκληρή μάχη κατά των Τούρκων, αποκρούοντας πέντε

επιθέσεις τους και προξενώντας τους μεγάλη ζημιά.» 12

Ο Γιώργος Παπαστάμος στο υπό τον τίτλο «Οι τελευταίες

επαναστατικές αναλαμπές» τελευταίο κεφάλαιο τού βιβλίου του Αγγελής

Γοβιός ή Γοβγίνας και η Ευβοϊκή Επανάσταση αναφέρει πως:

«Είκοσι επτά Ιουλίου 1823. Ένας χρόνος έχει περάσει ύστερα από τον

ηρωικό θάνατο του οπλαρχηγού Γοβγίνα. Οι Τούρκοι έπρεπε να φέρουν

τον χαλασμό και την τελειωτική υποταγή της επαναστατημένης Εύβοιας.

»Εκστρατεύουν εφτά χιλιάδες προς το βόρειο τμήμα του νησιού,

όπου βρισκόντουσαν οι τελευταίες επαναστατικές εστίες και έλαμπαν

πού και πού τα φλάμπουρα των κλεφτών που δε προσκυνούσαν τον

Τούρκο. Τις μικρές αυτές αναλαμπές των σκλάβων θέλησαν ν’

αποσβήσουν οι Τούρκοι και να σκορπίσουν την λεηλασία, την ερήμωση

και την φρίκη σ’ όλα τα χωριά, που βοήθησαν το επαναστατικό κίνημα.

»Στ’ Ανδριαλά του Παγόντα ο καπετάν Λιάκος με καμιά πενηνταριά

γενναίους του αποφάσισε να σταματήσει το τούρκικο λεφούσι.

[…]»Αυτός ο λεβέντης, αποφασισμένος να πεθάνει, αντέταξε με

πενήντα γενναίους του τα στήθια ενάντια μιας απέραντης στρατιάς.

»Οχυρωμένος πίσω απ’ τα ταμπούρια και τα μετερίζια του ξάπλωσε

στρώμα τους εχθρούς στο σκοτεινό πέρασμα κι η αιματηρή μάχη

κράτησε πολύ (τρεις μέρες).

11 Ναθαναήλ Ιωάννου Ευβοϊκά, σελ. 48-49

12 Γεώργιος Κουλόπουλος Οι Ευβοείς Ήρωες, σελ. 29

6

[…]»Ο καπετάν Λιάκος μη μπορώντας ν’ αποσυρθεί, γιατί είχε

κυκλωθεί, έπεσε με μερικούς συμπολεμιστές του σαν τον Διάκο και

τον Λεωνίδα, κλείνοντας έτσι την αυλαία των τελευταίων τραγικών

γεγονότων της ευβοϊκής επαναστάσεως.

[...]»Ο Τουρκικός στρατός περνά το Δερβένι και φτάνει στο χωριό

Αχμέτ Αγά [σημερινό Προκόπι]. Πρώτοι οι καβαλλάρηδες καλπάζοντας

διαβαίνουν την κοιλάδα του Αχμέτ Αγά, καίνε το χωριό και τραβούνε

προς το Μαντούδι.

»Στο ρέμα του Μαντουδιού αντιτάσσουν άμυνα οι ολίγοι οπλοφόροι,

αλλά διασκορπίζονται και οι Τούρκοι καίνε τα σπίτια και τις εκκλησιές

και κατασφάζουν τους κατοίκους του χωριού, όσους δεν πρόφτασαν να

φύγουν, κάτω απ’ τα πλατάνια του Παλιόμυλου.

»Η Αγιάννα δεν μαθαίνει αμέσως τα γεγονότα. Η δημοτική παράδοση

έτσι ιστορεί σε στίχους τα γεγονότα:

»Το Μαντούδι κάνει μπουμ

κι η Αγιάννα κάνει νάνι

Τ’ Ακλειδέρι 13 κλειδώνει κι φεύγει

κι εις Παπάδες 14 ξημερώνει…

»Μετά απ’ το φοβερό πέρασμα των Τούρκων απ’ το Μαντούδι

ανηφόρισαν τα στρατεύματά τους προς την Αγιάννα. Οι παληοί

εκείνοι κάτοικοι της Αγιάννας, κατά την παράδοση, άφησαν τα σπίτια και

τα καλά τους και βγήκαν στο κλαρί για να σώσουν την ζωή τους. Ένα

ανθρωπομάνι σκορπίστηκε στο δάσος των Αμελάντων. Μαύρο δάσος,

απέραντο και σκοταδερό, ο πιο καταλληλότερος κρυψώνας για ν’

αποφύγει ο τυραγνισμένος λαός μας το κύμα των τούρκικων ορδών, που

ξέσπασε σαν καταιγίδα στα ρημαγμένα χωριά, στους σιωπηλούς κάμπους

και τα βουνόπλαγα.

»Τα μπαϊράκια κυμάτισαν πάνω στις κορυφές κι’ ο ουρανός θόλωσε

απ’ τους καπνούς της φωτιάς που αγκάλιαζε με τις τρομακτικές

φλόγες της τα χωριά και τα δάση του νησιού.

»Καμιά πενηνταριά νομάτοι κλείστηκαν μέσα σε μια σπηλιά. Βαθειά

ήταν η σπηλιά. Απλωνόταν ως τα τρίσβαθα της σκοτεινές γης. Πάνω οι

σταλαχτίτες ρίχναν το κρυστάλλινο νερό κάτω στους βράχους κι’ ένας

υπόκωφος ρόγχος κάποιου άλλου κόσμου ερχόταν μέσα του, σαν τον

βρυχηθμό του δράκοντα των παραμυθιών.

»Οι Τούρκοι πέρασαν αντίπερα από το ποτάμι του Νηλέα (Αράπη).

Πήραν άκρη άκρη την οχθιά και ψάχναν νάβρουν λεύτερους σκλάβους,

να ματώσουν γη, ν’ ατιμάσουν και να κρεμάσουν τους γκιαούρηδες.

13 Τ’ Ακλειδέρι: Μικρό χωριό, που τα ερείπιά του σώζονται, προς τη βορειοδυτική πλευρά της

Αγιάννας.

14 Παπάδες: Χωριό της Βόρειας Εύβοιας, όπου υπάρχει και το ομώνυμο Δασικό Χωριό.

7

»Δε λάλαγε πουλί στο λόγγο, ούτε ανάσαμα στη λαγγαδιά, λούφαζαν

τ’ αγρίμια, λες και η φύση έπασχε αντάμα με των φτωχών την

αγωνία.

»Ξάφνου μέσα σ’ αυτή την ησυχία, σ’ αυτό το μυστικό σώπασμα της

ζωής, που ακουγόταν μονάχα η άγρια κραυγή του Τούρκου κυνηγητή,

ένας κλαυθμηρισμός ξέσπασε. Κλάμμα βρέφους, που γύρειε την

παιδική ευτυχία μιας γλυκειάς ζωής στης σκοτεινής ώρας την τραγική

στιγμή. Κι ενώ το άκακο εκείνο βρέφος ζητούσε τη χαρά της ζωής στην

μητρική αγκαλιά, η ζωή όλων των άλλων προδονόταν για να χαθεί για

πάντα. Αφουγκράσθηκαν οι Τούρκοι τον αχό του κλαυθηρισμού και

επισήμαναν το μέρος απ’ όπου προερχόταν.

»Χούγιαξε το τούρκικο ασκέρι πάνω στο γκρεμό και με του παιδιού το

κλάμμα οδηγητή βρέθηκε μπροστά στο στόμιο μιας σπηλιάς. Δεν

κόταγε ο Τούρκος νάμπει μέσα, φοβόταν το μαχαίρι του άξιου και

αποφασισμένου σκλάβου. Ήθελε όμως να ξεκληρίσει τις πενήντα ψυχές

που κρύβονταν στη σπηλιά, κι’ έφερε στο νου τη φοβερή μανία του

θανάτου η βαρβαρότητα της ψυχής του.

»Μάζεψαν σωρό οι σκυλότουρκοι της Χαλκίδας στο στόμιο της σπηλιάς,

σωρό ένα δάσος ξερόκλαδα. Τσούξαν μια φωτιά. Λαμπάδιασε το ξερό

χορτάρι, ξέσπασε η φλόγα ως τα μεσούρανα και τα τετραπέρατα. Κι’ ο

καπνός από τους χλωρούς πευκιάδες χωνόταν στα βάθη της σπηλιάς,

έπνιγε τα στόματα κι’ έφερνε τ’ αγέρι τους θρήνους ως το ποτάμι.

Σκούζαν και μοιρολόγαγαν το χαμό τους. Μολύνθηκε ο αγέρας. Έσκασαν

οι πενήντα. Θυσία κι’ αυτοί στο βωμό της πατρίδας.» 15

Και ανάμεσά τους ήτανε παιδιά και κορασιές σαν λυγαριές,

νεράιδες ίδιες με τ’ αργυρά κουμπιά στη φορεσιά τους, τη

φημισμένη αγιαννιώτικη με τα κεντίδια της τα πλουμιστά και

εύμορφα απ’ τα χεράκια τους τα μαλαματένια καμωμένη!...

Γ΄ μέρος: Τα γεγονότα στη Βόρεια Εύβοια το θέρος του 1823 και η

Μπολοβίναινα απ’ άλλες γραφές…

Ο Αλέξανδρος Καλέμης στο βιβλίο του Ο Κηρέας της Εύβοιας· Ένας

παράδεισος στη γειτονιά των Ελλήνων και στο με τίτλο Φωτιά και

τσεκούρι στο Μαντούδι και την Βόρεια Εύβοια κεφάλαιο τού

συγγράμματός του αναφέρει πως:

«Μετά την κατάρρευση των τελευταίων ελπίδων για την κατάκτηση

της Εύβοιας από τους επαναστάτες, οι Τούρκοι βλέπουν στα χωριά της

Εύβοιας το εξιλαστήριο θύμα της εκδίκησής τους για ό,τι προηγήθηκε.

[…]Θα παραθέσουμε σχετικό απόσπασμα από το βιβλίο του

15 Γιώργος Παπαστάμος Αγγελής Γοβιός ή Γοβγίνας και η Ευβοϊκή Επανάσταση, σελ. 67-71

8

[Εκπαιδευτικού] Κώστα Βέττα ‘‘Μαντούδι’’. Να, λοιπόν, πώς

περιγράφει ο Μαντουδιανός συγγραφέας τα τραγικά γεγονότα του 1823:

»‘‘Στο τέλος του Μάη του 1823 αποβιβάστηκε δυνατός Τουρκικός

στρατός υπό τον Χοζρέφ στην Κάρυστο και παρά τις μικροεπιτυχίες του

Κριεζώτη, έκαψε και λεηλάτησε για ένα μήνα τη Ν. Εύβοια. Ταυτόχρονα,

ένα άλλο στράτευμα υπό τον Γιουσούφ Μπερκόφτσαλη, μαζί με το

στρατό του Ομέρ πασά, χτύπησε τους Ευβοιώτες, που είχανε συναχθεί

και πάλι στα Βρυσάκια. Εκεί ήτανε και ο Ανδρούτσος 16 , ο οποίος όμως

έφυγε από τους πρώτους, ενώ ο Διαμαντής Νικολάου, αφού εγκατέλειψε

και αυτός τους Ευβοιώτες, πέρασε μέσω Ξηροχωρίου στη Σκιάθο. Αυτά

στις 27 Ιουλίου 1823.

»Το στράτευμα υποχώρησε και στη θέση Ανδριαλά του Παγώντα

έδωσε νικηφόρα μάχη με τους Τούρκους, αλλά και εδώ πάλι η διχόνοια

πέτυχε, ώστε οι αγωνιστές να εγκαταλείψουν και πάλι τη θέση τους. Πιο

κάτω, πάλι στο Δερβένι, λίγοι στρατιώτες μαζί με τον καπετάν Λιάκο,

που κατείχε τη δεξιά πλευρά των στενών, πολέμησαν γενναία, αλλά

υποχώρησαν όταν σκοτώθηκε ο Λιάκος (γι’ αυτόν η παράδοση λέει ότι

ήταν από την Ήπειρο, τον Παγώντα, αλλά και το Μαντούδι). Ο

Τουρκικός στρατός, περνά από το Δερβένι και καίγοντας το Αχμέταγα

κατευθύνεται προς το Μαντούδι. Στο ρέμα του Μαντουδίου

αντιτάσσουν άμυνα οι λίγοι οπλοφόροι, αλλά διασκορπίζονται και οι

Τούρκοι καίνε τα σπίτια και τις εκκλησίες και κατασφάζουν τους

κατοίκους του χωριού. Στη συνέχεια χωρίς αντίσταση καταστρέφουν και

λεηλατούν τα υπόλοιπα χωριά Αγία Άννα, Λίμνη κ. ά.

»[…]Ο αρχιμανδρίτης Ναθαναήλ Ιωάννου, που κατέγραψε τα γεγονότα

της επανάστασης στην Εύβοια, περιγράφει ως εξής την καταστροφή

΄΄…Διήλθον το Δερβένι οι βάρβαροι. Εις τα Αχμέταγα και το Μαντούδι

εξηνδραποδίσθησαν δισχίλιαι ψυχαί αιφνιδίως το πρώτον, εκ των

οποίων τας μεν έσφαξαν, τας δε εις αιχμαλωσίαν είλκυσαν, τας δε εις

φλόγας έρριψαν, τας δε ανεσκολόπησαν…΄΄ (παλούκωσαν). Και πιο

κάτω αναφέρει πως από τους κατοίκους, άλλοι πήραν τα βουνά και άλλοι

έτρεξαν στη θάλασσα για να γλιτώσουν και πέρασαν στη Σκιάθο και στη

Σκόπελο.

»Οι Τούρκοι μετά από αυτά επέστρεψαν στη Χαλκίδα στις 10

Αυγούστου.» 17

Η εφημερίδα Εύριπος στις 10 Μαΐου 1930 δημοσίευσε το με τίτλο «Ο

χαλασμός» – ενότητα «Υποταγή» και με τον υπότιτλο «κατά

παράδοσιν» – άρθρο τού δασκάλου τής Αγίας Άννας Γεωργίου Κ.

Αφένδρα 18 , το οποίο μάς απέστειλε ο Χαλκιδέος ερευνητής Βαγγέλης

16

17 Αλέξανδρος Καλέμης Ο Κηρέας της Εύβοιας· Ένας παράδεισος στη γειτονιά των Ελλήνων, σελ. 66-

67

9

Κουζούνης και προς τούτο θερμότατα τον ευχαριστούμε, πολύ σημαντικά

στοιχεία για τα γεγονότα του θέρους τού 1823 περιέχει. Από αυτό το

δημοσίευμα, που μεταγράψαμε, θα μεταφέρουμε τις καταγραφές

αφηγήσεων γερόντων Αγιαννιωτών, οι οποίες περισυνελέγησαν 85 με 90

χρόνια αργότερα από τα τραγικά γεγονότα, οπότε γίνεται γνωστό ότι:

«[…]Οι κάτοικοι [της] Αγίας Άννης […] [όταν] είδον τους καπνούς του

καιομένου Μαντουδίου και των άλλων πεδινών χωρίων και έμαθον την

σφαγήν των κατοίκων, πανικός κατέλαβεν αυτούς. […]Οι Τούρκοι ιππείς

αφ’ ότου διεσπάσθη [διαλύθηκε] το ουρδί 19 [στα Βρυσάκια],

προχωρούντες είχον υποστή τόσην φθοράν από τας ενέδρας των

εντοπίων και υπό τόσου φόβου κατήχοντο ώστε ήρκει το

‘‘ξάμωμμα’’ 20 ‘‘επί σκοπώ’’ ενός καρυοφυλλιού να τρέψη εις φυγήν

ολόκληρον απόσπασμα!! Αυτό φαίνεται το γνώριζον οι εντόπιοι

πολεμισταί και μεταβάντες εις θέσιν Πλατανάκι κατέλαβον επικαίρους

θέσεις· μόλις λοιπόν ανεφάνησαν οι ιππείς ‘‘επρότεινον τα κενά

καρυοφύλλια των’’ και επρόφερον τας γνωστάς απειλάς. Το τέχνασμα

επέτυχε και οι Τούρκοι ιππείς ανιχνευταί περίτρομοι και εν αταξία

εστράφησαν προς τα οπίσω. Ούτω εδόθη καιρός εις τα γυναικόπαιδα

και εκρύβησαν εις τα παρακείμενα δάση. […]Οι κάτοικοι Αγίας

Άννης εν τη φυγή των διηρέθησαν εις πολλάς μικράς ομάδας και

κατά διαφόρους διευθύνσεις ετράπησαν προς τα απέραντα και

πυκνότατα τότε δάση της. Μια ομάς ετράπη προς την φάραγγα

‘‘Αράπη’’. Η φάραγξ Αράπης σχηματίζεται από αποτόμους βράχους

ένθεν και ένθεν, κάτωθεν ρέει ο ποταμός Νηλεύς και είναι βαθυτάτη [η

φάραγξ]. Εις τα σχηματιζόμενα σπήλαια των πλευρών τής φάραγγος,

εζήτησαν πολλοί των φυγόντων κατοίκων την σωτηρίαν των. Οι

Τούρκοι έμαθον το καταφύγιον τούτο και διηυθύνθησαν προς την

φάραγγα, καθ’ οδόν συνήντησαν την σύζυγον του Μπολοβίνου μετά

της δεκαπενταέτιδος θυγατρός της, την κατεδίωξον και την μεν

νεάνιδα συνέλαβον και απήγαγον, την δε μητέρα της δεν ηδυνήθησαν

να την συλλάβουν, ηκολούθησαν όμως κατά πόδας. Η Μπολοβίναινα

καταδιωκομένη έφθασεν εις το χείλος υψηλοτάτου και απόκρημνου

βράχου, κάτωθεν του οποίου ρέει ο Νηλεύς ποταμός. Εκεί στρέψασα το

βλέμμα προς τους καταδιώκοντας Τούρκους ερρίφθη εις το χαίνον

[ανοιχτό] βάραθρο ως άλλη Σουλιώτισσα του Ζαλόγγου! Και ο βράχος

αυτός λέγεται έως σήμερα της Μπολοβίναινας και θα λέγεται εις μνήμην

18 Γεώργιος Κων. Αφένδρας: Ο Γιάγκος Τσαούσης αναφέρει πως ήταν από την Αγία Άννα και πως

έγραψε τα Λαογραφικά της Βόρειας Εύβοιας Α΄(1962), Το Αγροτικό Ζήτημα εις την Βόρειον Εύβοιαν και

Η Υποταγή (1968).

19 Ουρδί ή ορδί: Τούρκικη λέξη, η οποία σημαίνει «στρατόπεδο». Μάλιστα, η περιοχή της Καστέλας

Ψαχνών με τον λοφίσκο των Βρυσακίων, που γειτνιάζει με το εργοστάσιο της Σόγια, έχει και την

ονομασία «Ουρδί», λειτουργώντας ως τοπωνύμιο για τους εντόπιους.

20 ξάμωμμα: Εκ του ρήματος ξαμώνω, που σημαίνει πως προσποιούμαι κάτι, τείνοντας το χέρι δίκην

απειλής προς τον άλλον, π. χ. κάνοντας ότι θα τον τουφεκίσω.

10

αιωνίαν τού υπέρ της ελευθερίας ηρωικού θανάτου της. Κατόπιν οι

Τούρκοι εύρον όλους τους κρυβέντας κατοίκους τους οποίους

κατέσφαξαν, μερικούς κρυμμένους εντός σπηλαίου αποκρήμνου μη

θελήσαντας να παραδοθώσι και αντισταθέντες μάλιστα, απέπνιξαν δια

του καπνού ανάψαντες μεγάλην πυράν έξωθεν της θύρας του

σπηλαίου.»

Ο Γιώργος Παπαστάμος κλείνοντας το με τον τίτλο «Οι τελευταίες

επαναστατικές αναλαμπές» κεφάλαιο τού βιβλίου του Αγγελής Γοβιός

ή Γοβγίνας και η Ευβοϊκή Επανάσταση, αναφέρει πως:

«Στην άκρη της σπηλιάς ένα πουλί νυχτοήμερα τώρα θρηνολογάει

το χαμό τους. Ματώνει η καρδιά και τα μάτια κλαίνε όντας αντιλαλεί

το μοιρολόι ο βράχος ο περήφανος.

»Είναι κι’ αυτός ένας μακρινός αντίλαλος, ο ιερός αντίλαλος των

εθνικών μαρτύρων, των άγνωστων στην ιστορία του νησιού μας κι’ είναι

απ’ τους πιο δοξασμένους αντίλαλους του ποταμού Νηλέα.

»Κι όπως κάθε φορά, κάθε γεγονός της Ελληνικής Ιστορίας κλείνει μ’

ένα ολοκαύτωμα και με μια ηρωική θυσία, έτσι και σ’ αυτή την

εκστρατεία των Τούρκων στην Βορειοανατολική Εύβοια, μια ηρωίδα

Αγιαννιώτισσα, η θρυλική Μ π ο λ ο β ί ν α ι ν α κυνηγημένη κι’

αυτή από τη βία και τον κατατρεγμό των βαρβάρων πέφτει από την

κορυφή ενός πανύψηλου κι’ απότομου βράχου μέσα στα βάραθρα της

σκοτεινής αβύσσου, για να μην αιχμαλωτιστεί και να μην ατιμαστεί απ’

τον Τούρκο.

»Κι’ επισφραγίζει με τον ηρωικό θάνατό της σαν τις Σουλιώτισσες του

Ζαλόγγου το τέλος του ιερού αγώνα. [Βλ. Σ. Σταμογιάννη: «Η

Μπολοβίναινα» (Θρύλοι της Αγίας Άννας Ευβοίας), περιοδ. «Ευβοϊκός

Λόγος», τεύχος 4-5, χρόνος Α΄, σελ. 40.]» 21

Δ΄ μέρος: Μπολοβίναινας οδοί και μία της αρμόζουσα ωδή

Στο άρθρο του στην εφημερίδα Εύριπος το 1930 ο ιστοριοδίφης

δάσκαλος της Αγίας Άννας Γεώργιος Κ. Αφένδρας, αναφέρει πως μετά

τις σφαγές των χιλιάδων Ευβοέων από τις ορδές του Μπερκόφτσαλη και

των Γενιτσάρων, κάποιοι από τους λίγους διασωθέντες και καταφυγόντες

στα γύρω νησιά ή στα πυκνά δάση της Εύβοιας, με τον καιρό τόλμησαν

να επιστρέψουν στον τόπο τους.

Όμως, «[…]ο [Τούρκος διοικητής της Αγίας Άννας] Αλήμπεης έχων

τώρα απόλυτον δικαίωμα ζωής και θανάτου στους ατυχείς ραγιάδες·

όλους τους υπόπτους, όλους όσους δεν πήγαν να του φιλήσουν τα πόδια,

τους συνελάμβανε και τους εκδίκαζε ο ίδιος.

21 Γιώργος Παπαστάμος Αγγελής Γοβιός ή Γοβγίνας και η Ευβοϊκή Επανάσταση, σελ. 71

11

»[…]Όπισθεν του εν Αγία Άννη ενοριακού ναού υπάρχη μία ελαία

ακόμη, αυτήν την ελαία την είχεν τόπον εκτελέσεων ο Αλήμπεης. Εις

αυτήν εδένοντο οι υποπίπτοντες εις την δυσμένειαν του μπέη και ή

εδέροντο μέχρι θανάτου ή εκρεμούντο εκ των κλάδων της.»

Πέρασαν τα χρόνια και μετά από σκληρούς αγώνες, πολλές περιπέτειες

και βάσανα η Εύβοια στα 1833 εντάχθηκε στο ισχνό νεοελληνικό

κρατίδιο και στους δυο αιώνες, που ακολούθησαν, ορισμένοι άνθρωποι,

ως είδαμε και προηγουμένως, πήραν να καταγράφουν την ιστορία των

γεγονότων της Ελληνικής Επαναστάσεως, όπως ο λαμπρός Αγιαννιώτης

Δάσκαλος Γιώργος Παπαστάμος, με τις πολλές του γραφές, μεταξύ των

οποίων και για τον βάναυσο Αλήμπεη, αλλά και για την αθάνατη

Ελληνίδα άλτισσα εις τους αιθέρες της Ελευθερίας και της αιωνιότητος

Μπολοβίναινα, που η ανάγνωσή τους προ ετών μού έδωσε ώθηση να

συντάξω και να εντάξω στο βιβλίο μου Θεατρικά Δρώμενα για παιδιά και

νέους 22 το θεατρικό Μπολοβίναινα· Η Ευβοιώτισσα Σουλιωτοπούλα,

που σε πολλά Σχολεία έχει παιχθεί και απ’ όπου μεταφέρουμε λίγους

στίχους με ήρωες εδώ έναν Γενίτσαρο και τη Μπολοβίναινα:

«Γενίτσαρος: Έλα, κυρά μου λυγερή, κυρά αφροπατούσα

έλα, κυρά μου έμορφη, καμάρι της Αγιάννας

να ’σαι στολίδι του οντά, αστέρι στο κονάκι

να ’σαι κοκόνα του πασά, ένα μικρό πουλάκι.

Μπολοβίναινα: Φύγε παλιο-Γενίτσαρε, σύρε στην αφεντιά του

στείλε του μήνυμα στερνό, πικρό μαντάτο στείλε

η Μπολοβίναινα ποτέ με μούργους δεν πλαγιάζει.

Κάλλιο να πέσω στον γκρεμό, παρά Τουρκάλα να γεννώ.

Γενίτσαρος: Έλα, κυρά μου όμορφη, κυρά μου παινεμένη

έλα, και θα ’μαι δούλος σου κυρά αγαπημένη.

Μπολοβίναινα: Μην πλησιάζεις πιο σιμά, σου λιώνω το κεφάλι.

(Σηκώνει ένα λιθάρι, του το πετά.)

Φύγε σου λέω, Τούρκαρε, πικρό μαντάτο λάβε

η Μπολοβίναινα είν’ Ρωμιά, του κάμπου το ζουμπούλι

σπέρνει τον μόσχο στον ντουνιά, τη λάμψη στα ουράνια.

Φεύγει η Μπολοβίναινα, κυλάει στα φαράγγια

αγκάλη θα ’χει στοργικιά μία Σουλιωτοπούλα.»

Υποτίθεται πως σε αυτό το σημείο η Μπολοβίναινα για να γλιτώσει τα

βάραθρα της ατίμωσης, πέφτει από ύψους στου Νηλέα την κοίτη της

τιμής και της ελευθερίας. Αυτός ο άγριος τόπος (όπως φωτογραφικά μάς

τον παρουσιάζει συντάκτης άρθρου στην ιστοσελίδα Ενικός), μια

χαρακιά δείχνει να ’ναι, π’ άνοιξε στενή σχισμή στο βουνό, κόβοντάς το

στα δυο για να κυλάει στα πόδια του προσκυνητής ένα ποταμάκι, ο

Νηλέας ή Αράπης, κι ομπρός του ένας βόθανος να σχηματίζεται, που οι

22 Κώστας Μπαϊρακτάρης Θεατρικά Δρώμενα για παιδιά και νέο, θεατρικό Μπολοβίναινα· Η

Ευβοιώτισσα Σουλιωτοπούλα, σελ. 124-131

12

κόρες του, του μύθου οι Νεράιδες, σαν είδαν την Αγιαννιώτισσα να

κινδυνεύει από του Τούρκου το λεπίδι, άνοιξαν μεμιάς την υδάτινη θωριά

τους και την κάλεσαν στην αέρινη να πέσ’ αγκάλη τους. Κι αυτή, δίχως

καιρό να χάσει, άνοιξε τα φτερούγια της και πέταξε στην πάλλευκη ποδιά

τους.

Εντυπωσιασμένος, λοιπόν, στο έπακρο και κατασυγκινημένος ο

επισκέπτης αυτού του αγλαϊνού τόπου, γράφει πως:

«[…]Από εδώ και κάτω διαδραματίζεται η ιστορία της

Μπολοβίναινας, […] [που]η ηρωική της πράξη είχε αντίτιμο, την

θυσία της. Έφτασε σε αδιέξοδο πάνω σε ένα βράχο και τότε

αποφάσισε να πέσει στο κενό, παρά να παραδοθεί και να προδώσει. 

[…]Από ένα πλάτωμα, λοιπόν, ακολουθείς πια το μονοπάτι που σε

οδηγεί μέσα από την πυκνή βλάστηση σ’ ένα μικρό άνοιγμα των

βράχων, γαντζωμένο πάνω στην απότομη πλαγιά. Είναι το σημείο

όπου έρχεσαι για πρώτη φορά σε επαφή με το Φαράγγι, όπου σαν

χαρακιά μαχαιριού από βορά προς νότο έχει σχίσει την Ευβοϊκή γη. Εδώ

όμως είναι το σημείο που πρέπει να σταθείς για […] [ν’ αντιληφθείς]

την επίγνωση της θυσίας. Αισθάνεσαι, βλέπεις τι

αντίκρισε,  καταλαβαίνεις τι διακυβεύονταν και τι δυνάμεις πρέπει να

είχε για να πάρει μια τέτοια απόφαση.  Αντίκρισε τον γκρεμό, το

σίγουρο χαμό, έκανε ένα βήμα περισσότερο απ’ όλους μας για κάτι

πολύ  ανώτερο… την Υπερηφάνεια… την Ελευθερία.»

Το δίχως άλλο, η ανυπότακτη και αυτοθυσιατική Αγιαννιώτισσα, χωρίς

να γίνει Αμαζόνα Λάμπω ή Τζαβέλαινα με το καριοφίλι στο χέρι, αλλά με

μόνη τής ψυχής της τη σπάθη αγωνιζόμενη, έκοψε διαμιάς τον μαύρο τής

ατίμωσης βρόγχο, γκρεμίζοντάς τον στα βάραθρα του Αράπη ποταμού

Νηλέα και υψώνοντας με τη στάση της το λάβαρο της τιμής, του ήθους

και της λευτεριάς στα δαφνόστεφα βάθρα των αιώνων.

Ο Λευτέρης Ιωαννίδης στην εργασία του Η Χαλκίδα και οι δρόμοι της

σημειώνει πως η οδός: «Μπολοβίνενας βρίσκεται στην περιοχή της

Σχολής Μηχανικών. Αρχίζει από την οδόν Αιδηψού, συναντά τας οδούς

Αθ. Παπαθανασίου, Ιστιαίας, Μητροπολίτου Βασιλείου και Λέλας

Καραγιάννη, καταλήγει δε εις την λεωφόρον Χαϊνά προ του διδακτηρίου

της σχολής Μηχανικών. Ωνομάσθη δια πρώτην φοράν το έτος 1959.

»Η Μπολοβίνενα, η ηρωική αυτή μορφή της Ελληνικής Επαναστάσεως

στην Εύβοια κατήγετο από την Αγία Άννα. Όταν οι Τούρκοι με συχνές

επιδρομές στα χωριά της Ευβοίας ελεηλάτουν τους κατοίκους και

κατέστρεφον τις περιουσίες των, ούτοι εκρύπτοντο εις απόκρυφα

σπήλαια και ερημικές τοποθεσίες. Σε μια τέτοια επιδρομή η

Μπολοβίνενα για να μη προδώση το κρησφύγετο των συμπατριωτών

της, όταν ευρέθη καθ’ οδόν προ των Τούρκων ιππέων, άρχισε να

τρέχη όχι με κατεύθυνση τη σπηλιά αλλά προς το φαράγγι ‘‘Αράπης’’

του Νηλέα. Εκεί η Μπολοβίνενα για ν’ αποφύγη την σύλληψι και την

13

ατίμωσι, ρίχτηκε, σαν άλλη Σουλιώτισσα, στο βάραθρο από το ύψος του

αποκρήμνου βράχου. Και ο βράχος αυτός λέγεται μέχρι σήμερον της

‘‘ΜΠΟΛΟΒΙΝΕΝΑΣ’’ και θα λέγεται εις μνήμην αιωνίαν τού υπέρ της

ελευθερίας ηρωικού της θανάτου.»

Σιμά στο φαράγγι Αράπης του ποταμού Νηλέας τοποθετήθηκε επί

βράχου μία μαρμάρινη αναθηματική επιγραφή, που γράφει: «Δήμος

Μαντουδίου Λίμνης Αγ Άννας 2014. Απέναντι είναι ο βράχος από τον

οποίο έπεσε το 1823 η ηρωική Μπολοβίναινα κυνηγημένη από τους

Τούρκους για να γλυτώσει την ατίμωση και να σώσει τούς νέους τής

Αγ. Άννας, που ήταν κρυμμένοι στη σπηλιά.»

Κωνσταντίνος Κλ. Μπαϊρακτάρης

Χαλκίδα, 21 Φεβρουαρίου 2026