ΜΝΗΜΕΙΑΚΑ ΚΑΙ ΕΛΥΜΝΙΑ ( 4 )
Προτομή ΑΓΓΕΛΗ ΓΩΒΙΟΥ
Προλογικό
Ένα μικρό έντεχνο οδοιπορικό στα Δημόσια Μνημεία της Πρωτευούσης του Δήμου μας Λίμνης, με συνοπτικά στοιχεία του κάθε Μνημείου...με συνοπτικά « στοιχεία ταυτότητος » του δημιουργού-καλλιτέχνη κι΄από μια ιστορία που διαφορότροπα κάθε φορά, συνδέεται με το καλλιτέχνημα, ή το Μνημείο.
Και τούτο το « σπίτι της Μαρίας » προκειμένου για τον ήρωά μας Καπετάν-Αγγελή, έχει την διπλή του σημασία... Πρώτον γιατί η ίδια η γενέτειρά του Λίμνη, έχει ως Ιερή Οικοδέσποινα την Μαρία - « Παναγία Λιμνιά » και δεύτερον γιατί η μάνα του Γουβηΐνα ( Γωβγίνα - σύζυγος Νικολάου Γωβιού ), φαίνεται πως ονομαζόταν Μαρία - αν κρίνουμε απ΄την επίσημα γνωστή μοναχοκόρη Μαριώ του ήρωα. Στο δημοσίευμα τούτο ( με κανόνα τον προλογίσκο ) δεν θα ασχοληθώ με την προσωπικότητα, το δέμας και τα κατορθώματα του ήρωά μας...( άλλωστε έχει χυθεί αρκετό μελάνι στον τοπικό, Ευβοϊκό, αλλά και πανελλήνιο τύπο για τον Καπετάν Αγγελή ), αλλά με την Μνημειακή του πλέον υπόσταση και την επιτύμβια προτομή του... Ωστόσο μια ιδιαίτερη σκιαγραφία και μόνον του πρωτοήρωα αυτού, που παραμένει « μισοδιάφανος » στην σκιά των πλέον επιφανών - θαρρώ πως επιβάλλεται...
Αγγελής Νικολάου - « Γωβιός ή Γωβγίνας » ( 1780 - 1822 ) : Γεννήθηκε στην Λίμνη, στα χρόνια της περιώνυμης Γαλλικής Επανάστασης και πρωτοστάτησε στην Ελληνική. Σταθμοί της στρατωτικής του ζωής στάθηκαν η θητεία του στον Αλή και το Αρματολίκι της βόρειας Εύβοιας, η συμπόρευση με τον Οδυσσέα Ανδρούτσο και το Χάνι της Γραβιάς, η ανάληψη της Γενικής Αρχηγίας του Ευβοϊκού Αγώνα και η νικηφόρα του Μάχη των Βρυσακίων κατά του Ομέρ Βρυώνη, η ανάληψη της πολιορκίας Χαλκίδας και της Καρύστου με Κυβερνητική εντολή...και τέλος η διφορούμενη άποψη για το ένδοξο - ή άδοξο τέλος του!.. Για όλα αυτά, η γενικότερη ιστορία τον αναφέρει κάπως περιθωριακά...η τοπική όμως συνείδηση κι΄αναγνώριση τον καταξιώνει - χρόνια τώρα - Μνημειακα!..
Πριν φθάσουμε στο Μνημείο...
Και μου έλεγε κάποτε παλιός Δήμαρχος Λίμνης, όταν τον ρώτησα « ποιόν είχε μοντέλο ο γλύπτης των αρχών του 20ου αι. σαν έφιαχνε την προτομή του Γωβγίνα; »... « Ε! ( μου είπε )...είπαν του γλύπτη να βάλει λίγο Ανδρούτσο, λίγο Διάκο, λίγο Καραϊσκάκη...και να φιάξει έναν Γωβιό!..Αυτό κι΄έκανε! »... Είναι όμως έτσι;.. Ας το δούμε... Κι΄αυτό, γιατί ο κάθε καλλιτέχνης - ζωγράφος ή γλύπτης - προκειμένου περί ιστορικού προσώπου που επρόκειτο να φιλοτεχνήσει, ακόμη κι΄ο συγγραφέας, ή ποιητής που επρόκειτο να λογοτεχνήσει, σίγουρα έπερνε κατατοπιστικές ζώσες πληροφορίες, παραδόσεις και μαρτυρίες προγενεστέρων... Προκειμένου μάλιστα περί αγωνιστών της Επανάστασης, υπήρχαν φορές και βοηθητικά σκιτσογραφήματα ξένων καλλιτεχνών εκείνης της εποχής που περιοδεύαν την τουρκοκρατημένη Ελλάδα. ( Για παράδειγμα, ο Ανδρούτσος ως αρματολός, ήταν γνωστός στους Ευρωπαϊκούς χώρους από τα προεπαναστατικά χρόνια ).
Σωτήρης Χρηστίδης : Ο πρώτος απεικονιστής του Γωβιού
Ιστορητής εδώ ( με την εκκλησιαστική έννοια του εικονογράφου ), στάθηκε για την μορφή του Γωβγίνα ο Θεσσαλονικιός ζωγράφος, λιθογράφος - με το τεράστιο εικονογραφικό έργο του - Σωτήρης Χρηστίδης ( 1858-1940 ), ο οποίος κατόπιν παραγγελίας του Δήμου Αιγαίων, φιλοτέχνησε το 1901 ( και ενώ ακόμη ήταν στα σχεδιαστήρια του Λαυρίου ) το λιθογραφικό πορτραίτο του ήρωά μας καπετάν Αγγελή ( και μάλιστα τριπλασίου μεγέθους απ΄ότι των άλλων ηρώων!..), αντλώντας τις πληροφορίες για τα μορφολογικά χαρακτηριστικά από απογόνους των τότε αγωνιστών.
Ανδρέας Καρκαβίτσας : Ο λογοτεχνικός συναξαριστής του « Καπετάν Αγγελή του Λιμνιώτη ».
Κι΄ήταν ο Ηλείος συγγραφέας Ανδρέας Καρκαβίτσας ( 1865-1922 ) που μέσα στο ηθογραφικό έργο του - το 1907 - δεν παρέλειψε να σταθεί στην στήλη της εφημερίδας « Τα Πάτρια » - ( « Ιστορικές σελίδες » ) - στον « Καπετάν Αγγελή τον Λιμνιώτη ». Εκεί διαβάζουμε και την πρώτη λογοτεχνική περιγραφή για την μορφολογική απεικόνιση του Γωβγίνα, πως... «... είχε ωραία χαρακτηριστικά, οφθαλμούς μεγάλους, ελαφρώς γαλανούς, οφρύς δασείας, μύστακα παχύν και ολίγον γένειον...». Από πού λοιπόν είχε αντλήσει τις πληροφορίες του ο Ανδρέας Καρκαβίτσας;.. Μήπως απ΄τον προηγηθέντα ( 6 χρόνια πριν ) πίνακα του Σωτήρη Χρηστίδη;.. Γιατί όλα τα περιγραφικά στοιχεία της μορφής του ήρωα συμφωνούν απόλυτα με τον πίνακα του Χρηστίδη...εκτός απ΄΄ το « ολίγον γένειον! ». Πάντως θέλω να πιστεύω πως ο Καρκαβίτσας ( πέρα απ΄τον πίνακα του Χρηστίδη ), είχε ίσως και τις δικές του πληροφορίες...
Πρόδρομοι της Προτομής
Το πορτραίτο του Χρηστίδη και κοντά το δημοσίευμα του Καρκαβίτσα, ( σε μια περίοδο που το μεγάλο κύμα τοποθέτησης προτομών κορυφώνεται από του 1870 έως και του 1910 περίπου )...το γεγονός αυτό είχε εμφανή επίδραση, τόσο πάνω στην κοινωνία, όσο και στους Διοικούντες τα πράγματα του Ελυμνίου, συνεπικουρούντος και του βαθυνούστατου φιλολόγου ( και ιστορικού του πρώτου « Ελυμνίου » ) Καθηγητού Ιωάννη Βοϊατζή, γράφοντος από το 1899 για πάντα « τα κλέα του Καπετάν Αγγελή ». Έτσι, σε αγαστή συμφωνία Διοίκηση και Λαός θα επιθυμήσουν κάτι - πέρα από λογοτεχνήματα κι΄από ζωγραφιές - κάτι πιο μεγαλύτερο κι΄επιβλητικό για τον Αγγελή...να τον μαρμαρώσουν, να τον στήσουν σε τύμβο ψηλό - σε περίοπτη θέση, σε Πλατεία - να τον καμαρώνουν, να τον έχουν ως ζωντανό μεταξύ τους!..
« ως ελάχιστον δείγμα ευγνωμοσύνης... »
Έτσι, σε άμεσο χρόνο μετά το δημοσίευμα του Καρκαβίτσα το 1907... το Δημοτικό Συμβούλιο του Δήμου Αιγαίων το 1908 με εισηγητή τον τότε Δήμαρχο Σπυρίδωνα Χατζή, αποφασίζει την ανέγερση προτομής του ήρωος Αγγελή Γωβιού « ως ελάχιστον δείγμα ευγνωμοσύνης...προς το γενναίον τέκνον της ημετέρας πατρίδος, η ιερά μορφή του οποίου απεικονιζομένη δια μαρμάρου, να καταστή ευλαβές μνημείον συγγεντρούν τας τε σκέψεις, τους πόθους και τα διανοήματα και οδηγούν τα διαβήματα...προς την ευθείαν οδόν της εκπληρώσεως του καθήκοντος προς την πατρίδα...».
Η Ερανική Επιτροπή και η Άννα Παπαδοπούλου-Μελά, η « Μάνα του Στρατιώτου ».
Η συγκροτηθείσα « Ερανική Επιτροπή » για την ανέγερση της Προτομής του ήρωα με επικεφαλής τον Δήμαρχο Αιγαίων Σπυρίδωνα Χατζή, έγκριτους Ελυμνίους, ως και με την εκ των Ροβιών ενεργά μεσολαβήσασα Δημότη Αιγαίων Άννα Παπαδοπούλου-Μελά ( αδελφή του Μακεδονομάχου Παύλου Μελά - « Μάνα του Στρατιώτη » των Βαλκανικών πολέμων ), κατόρθωσαν να συγκεντρώσουν μέρος του χρηματικού ποσού που απαιτείτο ( συμπληρώνοντας τα ποσά Δήμου, Κοινότητας, Εκκλησίας ), ώστε να φιλοτεχνηθεί η Προτομή και να κατασκευασθεί το Μνημείο. Και « ποιήσας την προτομήν »...ο ονομαστός γλύπτης Γεώργιος Μπονάνος.
Το Μνημείο
Βρίσκεται στην δυτική πλευρά της Κεντρικής Πλατείας « ΗΡΩΩΝ » - ( Γεωργίου Κεχριώτη ), πλάϊ στο Μνημείο Πεσόντων των Βαλκανικών και του Β΄Παγκοσμίου Πολέμου. Η Προτομή είναι αναρτημένη επί υψηλής τετράπλευρης μαρμάρινης στήλης ύψους 3,5 μ. με γλυπτό διάκοσμο στεφάνων και γιρλαντών φυλλοφόρου δάφνης, αλλά και συμβολικού γλυπτού αετού προς την μετώπη της βάσης, φέροντας παραλλήλως και εγχάρακτες τινες χρονολογίες. Με νεοκλασική τεχνοτροπία, ο Πολέμαρχος Στρατηγός - υψιπετής ως « Αετός » - καταξιώνεται σε μια δοξαστική Μορφή της Ελληνικής Επανάστασης... Θα ήταν εύστοχο να σημειώσω, πως εάν νοερά αφαιρέσει κανένας το φαρδύ μουστάκι και το φέσι του Αγγελή...θα είχε μπροστά του έναν αρχαίο θεϊκό Ερμή, ή και Απόλλωνα, ( σαν παραπλήσιο με τις μορφές της ζωοφόρου, ή των αετωμάτων του Παρθενώνα! )...Στην υπερβολή μου αυτή συμβάλει επικουρικά κι΄ο αείμνηστος Γιώργος Παπαστάμος, εξωραΐζοντας το δέμας του Αγγελή, ως... « πανδαισία Ομηρικής παλληκαριάς! »... Και πως αλήθεια! να μην σμβαίνει αυτό, αφού ο καλλιτέχνης-γλύπτης που θα αναφερθώ πιο κάτω, στη νεοκλασική τεχνοτροπία του, αντέγραφε μοτίβα αρχαίας γλυπτικής...
ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΜΠΟΝΑΝΟΣ / ΚΕΦΑΛΛΗΝ / ΕΠΟΙΕΙ
Έτσι « υπέγραφε » τα έργα του ο διαπρεπής αυτός Κεφαλλονίτης γλύπτης - έτσι το ΄χει χαράξει και ιδιωματικά ( ψηλά ) - στην πίσω πλευρά της Προτομής του Καπετάν Αγγελή - που οι ερωτούμενες ομάδες μικρών μαθητών στο ετήσιο « Κυνήγι του Θησαυρού » να ανακαλύψουν « τί εποίησε ο Γεώργιος Μπονάνος; »...απαντούσαν « την κεφαλήν! »... Κι΄ας δούμε τώρα το δικό του « σκιαγράφημα »...αφού αν τον αναζητήσει κανείς μονογραφικά, θα αναλώσει αρκετό χρόνο διαβάζοντας!..
Γεώργιος Μπονάνος ( 1863-1940 ) : Κεφαλλονίτης Γλύπτης. Σπούδασε γλυπτική με τον Λεωνίδα Δρόση. Εργάσθηκε στο Εργαστήριο του Δημήτριου Φιλιππότη. Συνέχισε σπουδές στην Ιταλία, μαθητεύοντας σε διαπρεπείς καθηγητές. Το 1888 εγκαθίσταται στην Αθήνα και ανοίγει δικό του Εργαστήριο. Το 1911 που καλλιτεχνεί τον Γωβγίνα, διδάσκει ως Καθηγητής στην Σχολή Καλών Τεχνών στην Αθήνα. Συμμετέχει σε πάμπολλες εκθέσεις, τόσο στην Ελλάδα, όσο και στο εξωτερικό. Θεωρείται από τους παραγωγικότερους γλύπτες της εποχής του, έχοντας φιλοτεχνήσει εκατοντάδες έργα...Ανδριάντες, Ταφικά Μνημεία, Ηρώα, Προτομές, αντίγραφα αρχαίων γλυπτών κ.α. Μερικά απ΄αυτά - τα γνωστότερα ίσως - δίνω σε μια ( εν τάχει ) καταγραφή : Ανδρέας Μιαούλης - Ιωάννης Καποδίστριας - Αδελφοί Βαλλιάνοι - Μιχαήλ Ζυγομαλάς - Θεόφιλος Καΐρης - Αθανάσιος Διάκος - Οδυσσέας Ανδρούτσος ( Γραβιά ) - Αγγελής Γωβιός ( Λίμνη ) - κ.α. ...
Το έργο του Μπονάνου, αντλώντας στοιχεία από τους μεγάλους κλασικούς, μεταφράζεται σε μοντέρνους νεοκλασικούς και προοιωνίζει τον επερχόμενο ρεαλισμό. Ο μεγάλος αυτός καλλιτέχνης απεβίωσε στην Αθήνα του 1940 σε ηλικία 77 ετών.
« Για σένανε μωρ΄Αγγελή κλαίει το Γριπονήσι!.. »
Κι΄ήρθε η ώρα της κάποιας ιστοριούλας που να σχετίζεται με το Μνημείο - και για να είμαι ειλικρινής, εδώ δυό ( μικρών πάντως ) ιστοριών - ευρέως αγνώστων ή ακατάγραφων, που εμπλουτίζουν την ντόπια μας ιστοριολαογραφία...
Αρχές Ιουλίου ήταν του 1911, όταν αποκαλυπτόταν με επίσημη τελετή στο χώρο του Σταθμού των σημερινών Ταξί ( πίσω απ΄το Ιερό της Μητροπολιτικής Εκκλησίας της Παναγίας - « Λιμνιάς » ), παρουσία των Επισήμων Αρχών, του Δημάρχου Σπυρίδωνος Χατζή και παλαϊκή συμμετοχή...η Προτομή του Ευβοέα Ήρωα Αγγελή Γωβιού... Μετά την θρησκευτική τελετή, τους επίσημους λόγους και τις καταθέσεις των δάφνινων στεφανιών...ο τότε δάσκαλος Ιωάννης Κόντος ανέβασε στο τραπέζι με την σειρά δυο 8χρονους μαθητές της Β΄Δημοτικού - τον Κωνσταντίνο Χασάπη ( μετέπειτα κρεοπώλη ) και στην συνέχεια τον Σταμούλη Αποστόλου ( μετέπειτα ναυτικό )...να απαγγείλουν τα δυό δημοτικά τραγούδια του Αγγελή... Ο πρώτος απήγγειλε το « Για σένανε μωρ΄Αγγελή κλαίει το Γριπονήσι!..» και ο δεύτερος το « Μην είδατε τα δυό πουλιά, τους δυό καπεταναίους!..»...Ευχαριστημένος τότε ο Δήμαρχος Σπ.Χατζής τους έδωσε πλουσιοπάροχα από ένα τάληρο!.. που σαφώς για την εποχή εκείνη ήταν γενναίο δώρο!.. ( Και σαν συνέχεια να αναφέρω πως την μεθεπόμενη χρονιά, ο μαθητής που θ΄ανυμνήσει τον Γωβγίνα - πάλι απ΄το ίδιο τραπέζι! - θα ΄ναι ο 11χρονος Κώστας Καραγιώργης, ο μετέπειτα διαβόητος δημοσιογράφος, πολιτικός και λαϊκός Στρατηγός του ΔΣΕ )...
« Άϊντι!..τουν αλήταρου!!..»
Σαν είπαν τα ποιήματά τους και πήραν χαρούμενοι τα φιλοδωρήματα...ο ένας εξ΄αυτών ( ο Σταμούλης Αποστόλου ) έτρεξε γοργόφτερος στο σπίτι της παραμανούς του Κόκαινας ( έμενε στην περιοχή της Αγίας Τριάδας ) να της μεταφέρει το χαροποιό μαντάτο...γιατί η υπεραιωνόβια που ζούσε γρια-μανού του, στα χρόνια της Επανάστασης ήταν κοπέλα μικροπαντρεμένη με τον Αταλαντιανό Κόκια ( εξ΄ου και - κατά την Λιμνιώτικη γλωσσική συνήθεια - Κόκαινα ), ο δε άντρας της Κόκιας...ήταν ο τελώνης του Τόπου, ο εισπράτων ( χάρη των Τούρκων φυσικά ) τους φόρους - χαράτσια! - ( με το αζημίωτο προφανώς και για πάρτη του! )... Εδώ θα πρέπει να αναλογισθούμε τις έριδες μόλις προεπαναστατικά του ζωηρού Αγγελή με τους Κοτζαμπασήδες κι΄αρκαντασήδες ( συνεργάτες ) των Τούρκων - που του στοίχησαν άλλωστε και την εξορία του - ή την αμέσως Αρχηγική του άφιξη στην επαναστατημένη Λίμνη, με ντόμπρα-ξεκάθαρα λόγια!.. «...αν μου παρέχετε άφθονα τα μέσα του πολέμου, ήτοι τροφάς και πολεμοφόδια και άλλα, έχει καλώς, άλλως αναχωρώ! »... Πώς να συνέφεραν λοιπόν οι επαναστατικές ενέργειες του Καπετάν Αγγελή, τόσο τους Τούρκους, όσο και τους προσκείμενους συνεργάτες τους ( μέσα σ΄αυτούς κι΄ο Τελώνης ο Κόκιας μαζί;..). Να γιατί η γιαγιούλα ( « Τελώναινα » ) στο άκουσμα ότι στήσανε άγαλμα του Αγγελή Γωβιού!..αντέδρασε άμεσα εξορκίζοντας το κακό...
« Άϊντι τουν αλήταρου!.. πώ, πώ!.. Αμ΄δε ρίχνει ου Θιός φουτιά να μας καψ!!..Ακούς ικεί κι΄άγαλμα κουντά στν΄ακκλησά κι΄όλας!.. Γύρζει ουλ΄νύχτα μι τσ΄κουμπουριές μπαμ! - μπουμ!.. κι μας φουβέρζει! »...
Το ΄γραψε κάποτε κι΄ο ελλόγιμος Καραγιώργης, ( ποιός ξέρει;..ίσως σαν ήταν ως μαθητής και υμνητής του Γωβιού! )... « Η Ιστορία ( λέει ) είναι σειρά αντικειμενικών γεγονότων...αλλά με υποκειμενική εκτίμηση »... Αλήθεια!..πόση « εκτίμηση » για τον Αγγελή Γωβιό κουβαλούσε ως τα 110 χρόνια της η κυρά- « Τελώναινα! »... Ιστορίες σαν την αντιπελάργηση - ή πάλι - με ανατρεπτική ματιά... Γιατί υπάρχουν κι΄αυτές!..
Επιτάφιον
« Κοιμάται ύπνον νήδυμον διότι εκουράσθη, η θεϊκή του δύναμις ολοτελώς εθραύσθη »...
Δ.Α. - « Ελύμνιος »
Σημειώσεις :
α ). Από την Ιστορική μονογραφία του Αγγελή Γωβιού ( μεταξύ πολλών ) - « Ο Αγγελής Γωβιός και η Επανάσταση στην Εύβοια, μέσα από την έρευνα, την παράδοση και την τοπική λαϊκή λογοτεχνία » των Αλ. Καλέμη - Δημ. Αποστόλου, εκδ. Δήμου Ελυμνίων - « Κίνητρο » 2003, μπορεί να πληροφορηθεί ο αναγνώστης τα πλήρη βιογραφικά και την επαναστατική δράση του Αγγελή Γωβγίνα.
β ). Σκίτσα, πορτραίτα κ.α. συναφή, των Αρματολών προεπαναστατικών και αγωνιστών Επαναστατών, υπάρχουν σε Συλλογές του εξωτερικού ( Βρετανίας, Γαλλίας, Βελγίου ), όπως του Αδάμ Φρίντελ, Μπενζαμέν Μαρύ, Καρλ Κράζεϊσεν κ.α.
γ ). Λεπτομερέστερα, για την ανέγερση της Προτομής του Αγγελή, ο Δήμος Αιγαίων κατέβαλε 15.000 δρχ., η Κοινότης Ελυμνίου 8.000 δρχ., ο Ενοριακός Ναός « Η Γέννησης της Θεοτόκου » 200 δρχ. και το όλο ποσόν συμπληρώθηκε από τους Ελυμνίους ερανιστές.
δ ). Φωτογραφία εποχής ( 1914 ) του μαθητή ( ντυμένου ναυτάκι ) Κώστα Καραγιώργη, που απαγγέλει ποίημα στο άγαλμα του Αγγελή Γωβιού, μας έστειλε - τόσο προσωπικά - όσο και στο Μουσείο και στην εφημ. « Βόρεια Εύβοια », η αείμνηστη σύζυγός του Μαρία Αγριγιαννάκη-Καραγιώργη ( τ. βουλευτής της ΕΔΑ ), γράφοντας για την παλαϊκή κοσμοσυρροή γύρω απ΄την σημαία μας...« νοιώθω κάτι σαν ιστορικό προσκύνημα! »... Η φωτογραφία σήμερα δημοσιεύεται ( στη σελ. 142 ) του προσφάτως που κυκλοφόρησε βιβλίου της Καθηγήτριας Παναγιώτας Δαυιδούλας Περήφανου « Κώστας Καραγιώργης - Αναμένοντας τη δικαίωση », εκδ. Τεύθις - Αθήνα 2025.
ε ). Το « Επιτάφιον » που κλείνει το σημερινό δημοσίευμα ερανίζεται από το « Ελύμνιον » του Νικολάου Μπελλάρα.
Πηγές :
Προσωπικό Αρχείο Δ.Α. - « Το Ελύμνιον » Ν.Μπελλάρα - « Ο Αγγελής Γωβιός και η Επανάσταση στην Εύβοια...» Αλ. Καλέμη & Δημ. Αποστόλου - Ιστορικό & Λαογραφικό Μουσείο Λίμνης - « Αγγελής Γοβιός ή Γοβγίνας...» Γ. Παπαστάμου - Εγκυκλοπαίδειες - Διαδίκτυο - ΑΙ - Πληροφορίες, αφηγήσεις, ενθυμήματα παλαιών κ.α.
Η φωτό - της Ανθής Αποστόλου.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου