Κάποτε... στον « Αη-Γέροντα » ( 1 )

( Οδοιπορικό )

Γράφει ο Δημήτρης Αποστόλου - « Ελύμνιος »

Το « Γεροντικό Μοναστήρι της Λευτεριάς »

Και το παραλληλίζω ίδια περίπου κι΄εγώ - όπως το « Ηγεμονικό ( άλλο εκείνο ) Μοναστήρι της

Λευτεριάς » που βάφτισε κάποτε ο δάσκαλος Παπαστάμος - τον Αη-Νικόλα τον « Γαλατάκι »...Και τούτο, για την συνεισφορά ( και των δυό ) στα χρόνια του απελευθερωτικού μας Αγώνα. Αλήθεια!..εδώ στον « Αη-Γέροντα »... πόσα να πεις!.. Για τον ιδρυτή του - χαλκέντερο μαχητή κι΄ασκητή, τον Δαυΐδ - ( που στα χρόνια του δεινοπάθησε κι΄ο ίδιος από τον Τούρκο )... ή που σαν φθάσεις στην Ελληνική Επανάσταση θα το βρείς καταφύγιο κι΄αρωγό του Μεγάλου Αγώνα!. Να στηρίζει χρηματικά το στράτευμα του Γωβιού... να προστατεύει ευλογητά μ΄ αγιόξυλο χαϊμαλί και τον ίδιο... να συμμετέχει με τον αντάρτη Ηγούμενό του Γιακείμ ( από τους πρώτους μετέπειτα Βουλευτές της ελεύθερης Εύβοιας ) και με τον παπαδάσκαλό του Γιωσήφ να μετατρέπει σε « Κρυφό Σχολειό » το κατακομβικό εκκλησάκι των Αη-Αναργύρων... Ήτανε τότε, που κεμέρια, κελιά και καταπαχτές, γίναν κρυψώνες για ζαερέδες κι΄εφόδια...βαρέλια μπαρούτι και βόλια... Μα ήρθε ωστόσο... εκείνο το φονικό καλοκαίρι ( το 1823 ) » του άμοιρού μας Γριπονησιού, που οι αφηνιασμένες ορδές του Μπερκόφτσαλη κάναν το Μοναστήρι μας στάχτη...και δεν απομείναν...παρά αποκαΐδια...και μια - τόση δα! - χουφτίτσα καρβουνιασμένου σταριού που - σαν επισκεφθείς το Λαογραφικό της Λίμνης Μουσείο, θα ΄δεις... Ύστερα - υστερότερα...το νεότερο Μοναστήρι ( πάνω στο παλαιό ), το σωτήριο έτος του 1877 - πάλι θ΄ αναγερθεί κι΄ως τα τώρα θα λειτουργήσει!.

Στον Αη-Νικόλα « Βουνένη »

Κάποτε...( 9 Μαΐου ήτανε )...οδοιπορώντας - καλή του ώρα - με φίλο μου μοναχό του « Αη-Γέροντα » ( θα λειτουργούσε στη μνήμη ενός « ελάσσωνος άγιου » - του Άη Νικόλα του εν Βουνένοις - σε πυκνοδασωμένη τότε περιοχή βόρεια των Ροβιών )...εγώ, θαυμάζοντας το πολύ και κατάφυτο των δασών...είπα: « Μα εδώ είναι Ελβετία! »...Και ο καλοκάγαθος μοναχός, σωστά με επέπληξε: « Μα γιατί το λες Ελβετία;.. ντρέπεσαι να πεις Κούλουρο και Μαρούλι! »... Πόσο δίκιο είχε ο θυμοσοφικός εκείνος καλόγερος για τα δασωμένα προβούνια του « Καβαλάρη! »...

« Καβαλάριες » αποδράσεις

Ας έρθουμε λοιπόν στα δικά μας...αφήνοντας Ελβετίες κι΄Αυστρίες στους θαλλερούς « έχοντες »... Γιατί, για ΄μας εκείνα τα χρόνια - τους « μη έχοντες... ούτε κατέχοντες! » - στο πρόγραμμα των θερινών μας διακοπών ( πέρα από κολύμπια κι΄ακρογιαλιές )...ήταν κι΄οι βδομαδιάτικες - πες θερινές μας διακοπές, ίδια και εκδρομές - στ΄αγιοβούνι του « Καβαλάρη » και στο Μοναστηράκι του πιο αγαπημένου μας Άγιου - του Οσίου Δαυΐδ - του « Αη-Γέροντα! »... Ήταν βασικά οικογενειακές και συγγενικές εξορμήσεις ( φορές μετά φίλων στενών, η γειτόνων ), κι΄ήτανε οδοιπορικές από στενά μονοπάτια που μόνο ζωντανά τα διαβαίναν ( δεν υπήρχανε τότε ζώνες του Δασαρχείου και δρόμοι αγροτικοί ), κι΄ήταν ακόμη ( σαν όπως τα τάματα ) προσκυνηματικές...κι΄ήταν χαρά του Θεού να παρακολουθείς το κομβόϊ μεγάλων, μικρών, ανδρών, γυναικών και παιδιών να φιδοσέρνεται προχωρώντας... Μπροστάρης ο γαϊδαράκος μας « Κίτσος » ( δανεικός μιας καλής μας γειτόνισσας ) που φροντίζανε οι μεγάλοι να ΄χει ελαφρύ το φορτίο ( ίσα των αναγκαίων )... και πότε - πότε να του ζαλώνουν στο σαμαράκι κάποιον μικρό από ΄μας...αν κουραζόμαστε στο περπάτημα... Η εξοχή και το πράσινο... το χρυσόξανθο των σταροχώραφων που περνούσαμε...τα καρποφόρα δεντράκια - μηλιές, κυδωνιές κι΄αχλαδιές, που « κλεφτά » όλο και κάτι γευόμαστε!..τρέμοντας ωστόσο τα σφυρίγματα του τριγύρω λουφάζοντος φαρδομούστακου Αγροφύλακα...όλα αυτά δεν ήταν μονάχα στείρο περπάτημα... Ήτανε κι΄οδοιπορικό πολυποίκιλο στα χρωματιστά συναισθήματα της ψυχής μας!.. Και σαν στο Μοναστηράκι μας αύριο ήταν να κοινωνήσουμε... λέγαμε όλα τα « κρίματά μας! » σ΄έναν αυριανό - πώς να το ξέραμε! Άγιο - τον πατέρα Ιάκωβο!..κι΄εκείνος χαιρόταν την αγνή μας ψυχή - παιδιά πράματα είμαστε! - μας νουθετούσε και μας μεταλάβαινε!..

« Πλος » : Ένα υδρωνύμιο με αναζήτηση...

Από τον χώρο του πάλαι ποτε μεσαιωνικού Ελυμνίου των « Καστριών » - εκεί κοντά στο εξωκλήσι του « Αρχαγγέλου », είτε και της Μονάδος της « Βατερής » - ( που τότε και τα δυό δεν υπήρχαν ) - κόβαμε δρόμο κατηφορικό και βορειοδυτικό μέχρι τη συμβολή δυό ρεματιών « Κρουμ ( Κρουν΄) ρέμα » και « Μπουφ ρέμα » που μας παραπέμπουν στ΄ αγριοπούλια της τοπικής μας πανίδας ( κι΄έχω αναφερθεί λίγο παλιότερα λεπτομερώς στα τοπωνυμικά αυτά - fb elymnios 13 /11 / 2024 - Μυθικοί περίπατοι Ελυμνίων, αρκτικά & επιζεφύρια - για τον τυχόν ενδιαφερόμενο ). Όπως και για την μυστική ανυποψίαστη εκεί βρυσούλα « Πλος » που κάναμε μια στάση για νεράκι - για ΄μας... μα και για το γαϊδαράκο τον « Κίτσο »... Κι΄ η μεν βρυσούλα χτίστηκε μισά του 19ου αι. ( 1855 - χρόνια του Δήμου τότε « Αιγαίων » ), η δε υδρωνυμία της που επιζεί ως « Πλος » μοιάζει παραφθορά του λασπώδους πηλού. Αν πάλι θέλουμε να ανατρέξουμε στις πιο παλιές - μ΄αρχαίες ρίζες - εκδοχές, ίσως την συσχετίζαμε και με το ρήμα πέλω ( είμαι σε κίνηση, διατρέχω - όπως σε συνεχή ροή τρέχει και το νερό ). Η πέλλα ( κάδος και λεκάνη ) και το κυ-πελλο [κύ-(αθος) ή κύ-(λιξ) + πέλλα = κύπελλα] προϋποθέτουν εμφανώς υγρό περιεχόμενο (καθώς το γράμμα Κ υποδηλεί κίνηση, και το Υ παρουσία υγρού - ήτοι ύδωρ ). Τώρα, εάν στα τέλη του 19ου αι. γεννήθηκε εκεί βεβιασμένα απ΄την μάνα του - ένας εκ των πολλών Ρωταίων - ο μετέπειτα με θυμηδία αποκλειθής « γερο-Πλος! »...σίγουρα την παρωνυμία την πήρε αυτός από το υδρωνύμιο...και όχι ( ως λένε επιπόλαια ) το υδρωνύμιο απ΄αυτόν!.. Η ύπαρξη τριγύρω στην περιοχή αργιλικών ασπροχωμάτων ( ασπρουπλιάς ), με οδηγεί στην σκέψη, πως ίσως κι’ η λιγάκι βορεινότερη τοπωνυμία « Σπλία » να έρχεται σαν συμφυρμός αυτής της « ασπρουπλιάς » ( άσπρο + πηλός )... Ξεμάκρινα στην μυστική βρυσούλα του « Πλου » τόσο... όσο ξεμάκρινα τη ρέμβη μου κάθε φορά που κάθομουν γι΄ανασασμό σ΄αυτή, πηγαίνοντας ή και γυρίζοντας από το πάρα πέρα αμπέλι που ΄χαμε - προγονικό μας κτήμα...Τα τοπωνύμια είναι Σιβυλλικά - θαρρείς βουβά - που δεν μιλάνε!.. Σαν όμως τ΄αφουγκραστείς προσεκτικά...τότες λαλίστατα, διδάσκεσαι πολλά...Όπως το θέλει κι΄ο ποιητής : « Πολλά μέλει να μάθεις, αν το ασήμαντο εμβαθύνεις ». Και τούτο αναβαθμίζει τις « ασήμαντες » τοπωνύμιες - σε πολύ σημαντικές...

« Λιβάδια » : Ο κήπος της Εδέμ!..

Κι΄είναι πραγματικός εύφορος δροσερός λιβαδότοπος απ΄την μεσημβρινή του την μεριά, γεμάτος ( παλαιότερα ) καλλιεργήσιμες εκτάσεις - ιδιαίτερα αμπελώνων και ελαιών - αλλά και καρποφόρων δέντρων... Οι τεράστιες βαρύσκιωτες καρυδιές κρατούσανε τα πρωτεία - όμοιες θαρρούσες - με « Κάτσες » καλυβόσχημες Σαρακατσάνων, που στα Κατοχικά και μαύρα χρόνια, έκρυψαν κάτω απ΄τις φυλλωσιές τους οικογένειες, κυνηγημένους και καταζητούμενους...σαν ΄βγάζαν οι καταχτητές « χτενίσματα » αναζητώντας τους αντάρτες... Συκιές - τεράστιες κι΄αυτές - άσπρες βασιλικάτες και μαύρες βραχαλίσσες, μηλιές κι΄αγκόρτζες αχλαδιές... κι΄εκείνες οι παράξενες και επιλεκτικές των τόπων αυγαριές - φωτόδεντρα αυτές και λείψανα παλιάς δεντρολατρείας... Εκεί ήταν και το δικό μας το παλιάμπελο απ΄του παππού τα χρόνια, με όλα τούτα τα καλά, μα πιότερο για τα σταφύλια του... σαββατιανά, κουντούρες ραζακί για το κρασί...μα και μοσχάτα ευωδιαστά για το φαΐ και τραγανά αετονύχια!.. Λειμώνας χλοερός, κρυφές νεροσυρμές, βοσκότοπος...και μπόλικο χορτάρι φρέσκο για τον « Κίτσο! »... Από την βορεινή πλευρά, λοφίσκοι απαγκιάζουν τον βοριά - προβούνια αυτοί της πάρα πάνω πυραμιδικής κορφής των Κουρκουλών - της « Κτσούφλιας ». Δυο-τρεις σκουρόχρωμοι σωροί που φαίνονται ακόμη - γνωστοί σαν « καρβουνίδια » - στέκουν απομεινάρια εποχής των ανθρακωρυχείων που λειτουργούσαν κάποτε σ΄αυτό τον τόπο...

Στο « Νη-Χωριό »

Μια κατοίκηση απ΄τα αρχαιότερα χρόνια, που την ονομασία του « Νέου Χωριού » πρέπει να την απόκτησε στα μέσα-βυζαντινά, όταν ο Πάτμιος Όσιος Χριστόδουλος λένε πως εγκατέστησε εκεί τους εποίκους Δωδεκανήσιους, που μετέφερε σωστικά στο ερημωμένο τότε Ελύμνιο. Η περιοχή παραμένει η ίδια των « Λιβαδιών », που φέρεται αγρωνυμικά και ως « Κάϊδες » - δήμος ποτέ « Ακαΐδων » της πανάρχαιας Ιστιαίας. ( Α - καΐα = τόπος που δεν καίγεται εύκολα, δηλ. λιβαδότοπος - και τα τοπωνύμιά μας διδάσκουν )... Τα γραφικά εκκλησάκια των « Εννιάμερων της Παναγιάς » ( γνωστότερο και ως « Αγια-Λένη » ) και των « Αγίων Κωνσταντίνου - Ελένης », το πρώτο στο τέλος του 19ου αι. και το άλλο αρχές 20ου σηματοδοτούν την ιερότητα κι΄ιστορία του χώρου. Δύο πηγαίες βρύσες νερού σιμά των εξωκλησιών ( που εν μέρει υδροδοτούν σήμερα και την Λίμνη ), παρείχαν καθάριο νερό... Εδώ το κομβόϊ των εκδρομέων - προσκυνητών, στεκόταν για λίγη ανάπαυλα - νεράκι, φρουτάκια κι΄ανάσες - κάτω απ΄τον αιωνόβιο γερο-πλάτανο, που χρόνια παράστεκε πλαϊνά και ποτιζόταν απ΄το πηγαίο νεράκι... Μπακακάκια με καμουφλάζ, σαλτάρανε απ΄το πουθενά μέσα στα βούρλα και χάνονταν!..

Πορεία προς το ποτάμι...

Δυτική πλέον διαδρομή... κατηφορίζοντας κι΄εμείς προς την ανατολική όχθη του ποταμού Σηπία... Κι΄ήτανε λέγαν - εκείνα τα μυθικά χρόνια - που ( ανοιχτά τα ουράνια! )...ημίθεοι, ήρωες, θεϊκοί Βασιλιάδες - κι΄οι ίδιοι ακόμα θεοί - ανεβοκατεβαίναν στη γη...κι΄ήταν που βασιλέας ο Αίπυτος ανέβαινε στο ποτάμι να κυνηγήσει!..Μα να - δυστυχία του! - τον τσίμπησε στο πόδι του το φίδι « Σηψ » ( σαπίτη το λέμε ως σήμερα ) - και πέθανε άδοξα, δωρίζοντας τ΄όνομά του στον μυθικό ποταμό μας « Σηπία! »... Υπάρχουν κι΄άλλες εκδοχές - όπως της όμορφης Νηρηίδας « Σπηιώς ( ή Σπειώς ) », που σχετίζονται με τις ενάλιες εκβολές...κι΄άλλες μετά εξωτικών νυμφών του ηδυγέλωτα του « Πάνα »... Όμως - δεν ξέρω γιατί - αναφέρω συνήθως του Αίπυτου ( όπου πύτις = το πεύκο - κατ΄επέκταση και το δάσος ), που σαν πιο επισοδειακή εκδοχή, μ΄αρέσει καλύτερα... ( Άλλωστε από τις όχθες του ίδιου αυτού ποταμού τα παλιότερα χρόνια προμηθεύονταν τύρφη - ένα είδος φτηνού ξυλοκάρβουνου - προερχόμενο από την σήψη χλωρίδας )... Στο διάβα της κοίτης ( που και στις μεγαλύτερες τότε ζέστες βαστούσε νεράκι ), λιγόστιγμα πλατσουρίζοντας οι μικροί, δινόταν κι΄η ευκαιρία μιας ομαδικής των « Μυρίων » φωτογραφίας. Όμως η « Κάθοδος » είχε τελειώσει... Γιατί τώρα θα άρχιζε « των Μυρίων η άνοδος!.. » : Πορεία προς Καλαμούδι!..

Δ.Α. - « Ελύμνιος »

Η φωτό : 1954 - του Παναγιώτη Γαρυφάλλου. Διαβαίνοντας τον ποταμό « Σηπία ».

( Συνεχίζεται )

Βοηθήματα και πηγές : Στο τέλος της συνέχειας.