Αγωνιστές του 1821 και οι δρόμοι τους στον Εύριπο... Πρασίδι 1

 Αγωνιστές του 1821 και οι δρόμοι τους στον Εύριπο... Πρασίδι 1

Αχλαδίου

Προλεγόμενα…

Ένας Εύριπος… ιστορία, και συνέχεια παρουσίασης των κειμένων εκ

τής υπό τον τίτλο Αγωνιστές του 1821 και οι δρόμοι τους στον Εύριπο...

ραδιοφωνικής μας διαδρομής, με ένταξη εδώ του αφηγηματικού μέρους

από το αφιέρωμά μας στο Πρασίδι Αχλαδίου με την ηρωική και

θυσιαστική κατάληξη των κατοίκων αυτού του χωριού της Βόρειας

Εύβοιας, που ενδιάμεσα στις ημιορεινές και τις παράλιες τής Αγίας Άννας

και του Κοτσικιά περιοχές εκτείνεται και οι απολήξεις του στο Αιγαίο

ακουμπούν.

********************

Α΄ μέρος: Τα πρότερα του Πρασιδίου…

Προτού δούμε τα συμβάντα στο παράλιο Πρασίδι Αχλαδίου, θα

αναφερθούμε συνοπτικά στα γεγονότα που συνέβησαν στην ευρύτερη

περιοχή της Αγίας Άννας μετά τη θυσία του Λιάκου και των παλικαριών

του στην – προ του κατά τους Τούρκους Αχμέτ Αγά και από το 1925

Προκόπι – στενωπό του Δερβενίου, όπου αυτοί οι ολίγοι πάσχισαν με

τα καριοφίλια και τα ξίφη τους να φράξουν τον ορυμαγδό των

μυρίων επιδρομέων Οθωμανών πεζών τε και ιππέων.

Αφού, λοιπόν, έπεσαν μέχρι ενός οι αληθινοί υπερασπιστές της

Ευβοίας και της ελευθερίας στη στενοποριά του Δερβενίου, μια άλλη

ομάδα μαχητών προσπάθησε να βάλει φραγμό στην πορεία των

τούρκικων στρατευμάτων στη θέση Πλατανάκι ή έστω να την

καθυστερήσει για να τραβήξουν σε απόμερα σημεία τα γυναικόπαιδα και

να σωθούν. Άλλοι πάλι ολίγοι άνδρες οπλοφόροι ή και ροπαλοφόροι

ακόμη στην περιοχή της Βλαχιάς όρθωσαν το κορμί τους, προσδοκώντας

να ανακόψουν το διάβα των επιδρομέων και να βάλουν φραγμό στις

ορέξεις τους για αιχμαλωσία ή θανάτωση των αλαλιασμένων

γυναικόπαιδων, που αναζητούσαν καταφύγιο προς τις απόκρημνες ακτές

της Βλαχιάς και του Σαρακήνικου, με την ελπίδα πως εκεί κάποιο

ελληνικό πλεούμενο θα τα βρει και θα τα σώσει, μεταφέρνοντάς τα σε

ασφαλές μέρος μακράν της καταρρακωμένης Μάκριδος νήσου Ευβοίας.

1 Πρασίδι: Το κείμενο-αφιέρωμα στο Πρασίδι της Βόρειας Εύβοιας αποτελεί τμήμα των υπό τον

γενικό τίτλο Ένας Εύριπος… ιστορία ωριαίων εκπομπών μας, που παρουσιάζονται κάθε Τετάρτη και

ώρα 4 μ.μ. στον 97,7 FM ρ/σ της Μητροπόλεως Χαλκίδας Ιστιαίας & Βορείων Σποράδων και,

μάλιστα, πρόκειται για την 36 η στη σειρά – τής εν εξελίξει ενότητας Αγωνιστές του 1821 και οι

δρόμοι τους στον Εύριπο... – εκπομπή.

2

Ο Δημοδιδάσκαλος Αγίας Άννης Γεώργιος Αφέντρας σε άρθρο του

στην εφημερίδα Εύριπος στις 10 Μαΐου τού 1930 έγραφε:

«[…]Εξ Αγίας Άννης φαίνονται μετασχόντες των έξωθεν της Χαλκίδος

μαχών, οι Αμελανδιώτης, Μπολοβίνος, Γεροδημήτρης και άλλοι. Οι

κάτοικοι Αγίας Άννης εξ αυτών φαίνεται ότι έμαθον την διάσπασιν του

‘‘Ουρδί’’ 2 αλλά δεν επίστευον, ότι οι Τούρκοι θα προήλαυνον και

εντεύθεν του Αγίου μέχρι των χωρίων των και με τόσην εκδικητικήν

μανίαν και ήσαν απλώς εις επιφυλακήν.

»Όταν όμως είδον τους καπνούς του καιομένου Μαντουδίου και των

άλλων πεδινών χωρίων και έμαθον την σφαγήν των κατοίκων,

πανικός κατέλαβεν αυτούς. Ο πανικός εκορυφώθη όταν διεδόθη ότι

οι ιππείς ευρίσκοντο έξωθεν του χωρίου! Και πράγματι ούτοι μικρόν

απείχον του χωρίου.

»Αλλ’ οι Τούρκοι ιππείς αφ’ ότου διεσπάσθη το ουρδί,

προχωρούντες είχον υποστή τόσην φθοράν από τας ενέδρας των

εντοπίων και υπό τόσου φόβου κατήχοντο ώστε ήρκει το

‘‘ξάμωμμα’’ 3 ‘‘επί σκοπώ’’ ενός καρυοφυλλιού να τρέψη εις φυγήν

ολόκληρον απόσπασμα!!

»Αυτό φαίνεται το γνώριζον οι εντόπιοι πολεμισταί και μεταβάντες εις

θέσιν Πλατανάκι κατέλαβον επικαίρους θέσεις· μόλις λοιπόν

ανεφάνησαν οι ιππείς ‘‘επρότεινον τα κενά καρυοφύλλια των’’ και

επρόφερον τας γνωστάς απειλάς. Το τέχνασμα επέτυχε και οι Τούρκοι

ιππείς ανιχνευταί περίτρομοι και εν αταξία εστράφησαν προς τα οπίσω.

Ούτω εδόθη καιρός εις τα γυναικόπαιδα και εκρύβησαν εις τα

παρακείμενα δάση.

»Ο Τουρκικός στρατός ειδοποιηθείς υπό των ιππέων ανιχνευτών ετάχθη

προς μάχην και ούτω εισήλθεν εις χωρίον, το οποίον εύρεν έρημον

τελείως κατοίκων. Αφ’ ου έκαυσε τας οικίας ετράπη προς αναζήτησιν

των φυγόντων κατοίκων. Κατήρτησαν λοιπόν αποσπάσματα και

ήρχισαν το απαίσιον και φρικώδες έργον των. Οι κάτοικοι Αγίας Άννης

εν τη φυγή των διηρέθησαν εις πολλάς μικράς ομάδας και κατά

διαφόρους διευθύνσεις ετράπησαν προς τα απέραντα και πυκνότατα

τότε δάση της.»

Ομοίως, και οι κάτοικοι του Αχλαδίου και των άλλων γειτονικών

χωριών κατά τον αιματοβαμμένο Αύγουστο του 1823 έπραξαν.

Ο Ναθαναήλ Ιωάννου στα Ευβοϊκά του διεκτραγωδεί την

κατάσταση στη Βορειοκεντρική Εύβοια το θέρος του 1823 μετά το

2 Ουρδί: Τούρκικος όρος, που αλλού απαντάται ως «ορδί» και σημαίνει στρατόπεδο. Εδώ, η λέξη

γραμμένη με κεφαλαίο, λειτουργεί ως τοπωνύμιο και ταυτίζεται με το στρατόπεδο των Ελλήνων στα

Βρυσάκια της Καστέλας, στα όριά της με τα Πολιτικά.

3 ξάμωμμα: Εκ του ρήματος ξαμώνω, που σημαίνει πως προσποιούμαι κάτι, τείνοντας το χέρι δίκην

απειλής προς τον άλλον, π. χ. κάνοντας ότι θα τον τουφεκίσω.

3

σάρωμά της από τους χιλιάδες Οθωμανούς του Ιουσούφ πασά

Μπερκόφτσαλη:

«Ο δε λαός έχων τας ελπίδας του εις τον γενικόν οπλαρχηγόν αυτού

ησύχαζε, και ηκολούθη τα έργα του· ηπατήθη όμως κατά τούτο πολύ,

διότι εκείνος πάντων πρώτος ελειποτάκτησε την νύκτα· ο δε δυστυχής

λαός είδε αίφνης τον βάρβαρον, εν τη θύρα αυτού πεζεύοντα,

εξανδραποδίζοντα, σφάζοντα και αιχμαλωτεύοντα τας κόρας και τας

γυναίκας του.

»Ναι, ο λαός της Ευβοίας έπαθε ταύτα, όστις έτρεφε και επλήρωνε

αυτόν αδρώς· ούτος εγκατελείφθη υπό του μισθοδοτουμένου και

τρεφομένου εις την διάκρισιν του εχθρού. Εις τα Αχμέταγα και το

Μαντούδι εξηνδραποδίσθησαν δισχίλιαι ψυχαί αιφνιδίως το πρώτον,

εκ των οποίων τας μεν έσφαξαν, τας δε εις αιχμαλωσίαν είλκυσαν,

τας δε εις φλόγας έρριψαν, τας δε ανεσκολόπισαν. κλ.

»Ο δε επίλοιπος λαός λαβών την είδησιν, μέρος μεν εις τα όρη και

τα σπήλαια εκρύβη, μέρος δε εις τας σπηλιάς της θαλάσσης έδραμεν

ίνα σωθή, όστις και εις τας αντικρύ νήσους Σκίαθον και Σκόπελος εσώθη

γυμνός, ανυπόδητος και πεινασμένος, εξήλθεν επ’ αυταίς· αλλά και εκεί

εύρε αυτόν λοιμός και λιμός, και αν ενενόουν τινα να έχη τι, τα

παλληκάρια τής ελευθερίας το αφήρουν απ’ αυτού, και άφινον όλον

γυμνόν· τοιαύτη ήτο η κατάστασις. Τοιαύτα υπέστη δεινά η επαρχία

της Χαλκίδος και πλείονα έτι επί της στρατηγίας του Διαμαντή

Νικολάου κλ…» 4

Διαφωτιστικά των γεγονότων είναι και τα όσα ο δάσκαλος της Αγίας

Άννας Γεώργιος Κ. Αφένδρας στην με τον τίτλο «Ο χαλασμός», «κατά

παράδοσιν» άρθρο του στην Εφημερίδα Εύριπος το 1930 έγραφε,

αποκομίζοντας στοιχεία και από βιώσαντες τα γεγονότα ζώντες κατά τις

αρχές του 20 ου αι. υπερηλίκους ή μεσήλικες πλέον απογόνους των

βιωσάντων των κατά την εποχή του 1821. Το απόσπασμα έχει ως

ακολούθως:

«Στον καιρό του χαλασμού» «Καθώς χαλάσανε οι Τούρκοι τον

κόσμο». Ούτω πως χρονολογούσαν οι πάπποι μας την επανάστασιν του

1821. Χαλασμός κόσμου από τον Τούρκο! Και ήτο πραγματικός

χαλασμός, και δεν διέφερε καθόλου ο χαλασμός αυτός της Ευβοίας από

την καταστροφή των Ψαρών και της Χίου. ‘‘Σφαγή – φωτιά – ρεμούλα’’

το σύνθημα των Τούρκων.

[…]»Ο καπετάν Διαμαντής έφυγε με τα παλικάρια του από το ουρδί,

μόλις το έμαθεν αυτό ο τρομερός Ομέρ Βρυώνης [Μπερκόφτσαλης]

αμέσως διατάσσει τους υποστρατήγους του να κάμουν γιουρούσι. Το

γιουρούσι έγινε, το ουρδί έσπασε και τα παληκάρια σκόρπισαν στις

4 Ναθαναήλ Ιωάννου Ευβοϊκά, σελ. 58-59

4

πλαγιές του ορεινού όγκου του Άγιου, Πυξαριάς, Δάφνης. Οι ιππείς

Τούρκοι ώρμησαν εις καταδίωξιν ακάθεκτοι.

»Ομηρικαί συμπλοκαί τότε συνήπτοντο μεταξύ μεμονομένων

παληκαριών και ιππέων Τούρκων. Οι Ευβοείς σπιθαμήν προς

σπιθαμήν διεκδικούσαν το έδαφός των. Έξωθεν εκάστου χωρίου

αιματηρόταται συμπλοκαί εγίνοντο και οι άνδρες επετίθεντο κατά

των ιππέων δια παντός μέσου και λίθων ακόμη με σκοπόν να

αναχαιτίσωσι μόνον αυτούς, δώσωσι δε καιρόν εις τα γυναικόπαιδα

να τραπώσιν εις φυγήν. Οι Ευβοείς έρριπτον τα πτώματά των

οδοφράγματα των Τούρκων ιππέων, ίνα σώσωσι τας γυναίκας των, τα

τέκνα των, επάλαιον κατ’ ανίσου εχθρού και εν γνώσιν των έπιπτον υπέρ

βωμού και εστιών!!

»Οι πλαγιές, του Πεθαμένου, Κλιμάκι, Άκρες εγέμισαν από πτώματα

καταδιωκόντων και καταδιωκομένων, τα χωρία των μερών αυτών

έγιναν τα πρώτα αναλώματα του πυρός, οι δε κάτοικοι αυτών οι πρώτοι

οι πρώτοι μάρτυρες της ελευθερίας. Οι συλλαμβανόμενοι άνδρες

κατεκόπτοντο, οι γέροντες και αι γραίαι εσφάζοντο παρουσία των

τέκνων και εγγόνων, τα δε γυναικόπαιδα εν αλλαλαγώ απήγηντο υπό

των μαινομένων Τούρκων ως ανδράποδα.

»Κατά τας φρικτάς και απαισίας ταύτας στιγμάς, τα παληκάρια

απελθόντα επί του Άϊου και ιδόντα την τραγικήν θέσιν των

φευγόντων κατοίκων, τους καπνούς των καιομένων χωρίων και

ακούοντα τους κοπετούς και θρήνους των ακολουθούντων

γυναικοπαίδων αποφάσισαν να αντισταθώσι μέχρις εσχάτων επί της

λοφοσειράς του Άϊου, ίνα ούτω δώσωσι καιρόν εις τους κατοίκους των

Βορείων χωρίων της Ευβοίας και σωθώσι δια της φυγής, και

ωχυρώθησαν προχείρως εις τα Ντροελά [Ανδριαλά], θέσιν παρά τον

Άϊον.

[…]Ο Ομέρ Βρυώνης [εδώ, έχει λάθος ο Γεώργιος Αφένδρας, ήταν ο

Μπερκόφτσαλης] αφήσας τον στρατόν του υπό τας οδηγίας

δευτερευόντων πασάδων, επέστρεψεν εις Χαλκίδαν.

»Ο δε τουρκικός στρατός οδηγία ιππέων ανιχνευτών εισήλθεν εις την

κοιλάδαν του Κηρέως ποταμού, έκαυσεν το χωρίον Αχμέταγα, του

οποίου οι κάτοικοι επρόφθασαν και ανήλθον εις την κορυφήν του όρους

Κανδήλι και εσώθησαν και επροχώρησαν εις το Μαντούδι

[…]ελεηλάτησαν πρώτα και έκαυσαν όλες τις οικίες και ναούς του

χωρίου, επέστρεψαν εις το ανωτέρω μέρος, εχώρησαν τα γυναικόπαιδα

τα οποία απήγαγον ως ανδράποδα, τους δε άνδρας, γέροντας και

γραίας απέσφαξαν διασκεδάζοντας παρουσία των συζύγων, τέκνων

και πατέρων.

»Εκ Μαντουδίου απεστάλησαν αποσπάσματα προς διάφορα χωρία

με διαταγάς να εκτελώσιν ό,τι έκαμον εις το Μαντούδι. […]λεηλατήσαν

5

και καύσαν πάντα τα ανωτέρω χωρία, μη απάγον όμως αιχμαλώτους,

διότι δεν εύρεν, ή όσους εύρεν εφόνευσεν επί τόπου.

»Το κύριον σώμα του Τουρκικού στρατού επροχώρησεν προς την

Αγίαν Άνναν.

[…] »Άλλοι πάλι κατέφυγον εις τους απορρώγας 5 βράχους της ακτής

τής μεταξύ των χωρίων Αγίας Άννης και Αχλαδίου της ονομαζομένης

‘‘Πρασίδι’’ ένθα σχηματίζονται μικρά τινά σπήλαια τα δε υπερκείμενα

τότε δάση ήσαν πυκνά και αδιαπέραστα, ίνα αναζητήσωσιν προσωρινήν

εντός αυτών σωτηρίαν και μόνην ελπίδα να καταφύγωσιν εις κανένα

πλοίον. Απόσπασμα Τουρκικόν έφθασεν και εις το μέρος αυτό έχον και

κύνας 6 κυνηγετικούς προς ανεύρεσιν των κατοίκων.»

Β΄ μέρος: Το Πρασίδι Αχλαδίου Βόρειας Εύβοιας και γεγονότα που

στην ευρύτερη του τόπου περιοχή το 1823 συνέβησαν…

Αλλά πώς αυτή η μια πρασιά προς του Αιγαίου την άπλα

παραθαλάσσια περιοχή του Αχλαδίου της Βόρειας Εύβοιας είναι;

Ο Γιάγκος Τσαούσης στην Ευβοϊκή του Εγκυκλοπαίδεια, λήμμα

«Πρασίδι. Παραλία, η» αναφέρει πως βρίσκεται «νότια από την παραλία

Φραγκάκη 7 , μέσα σε επίπεδη ελαιόφυτη περιοχή, [όπου] υπάρχει το

ανακαινισμένο εκκλησάκι της Κοίμησης της Θεοτόκου, που γιορτάζει τα

Νιάμερα (23 Αυγ.). Δυτικά του είναι πλατανόφυτη τοποθεσία, όπου

τρέχει άφθονο νερό από τεχνητή πηγή. Στην πρόσοψη της εκκλησίας,

επάνω σε μαρμάρινη πλάκα, αναγράφεται: ‘‘Το θέρος του έτους 1967

εγένετο η κατεδάφισις του παλαιού και η ανέγερσις του νέου τούτου

ιερού ναού. […]Την ημέρα της γιορτής παρέχεται στους προσκυνητές

από την εκκλησία νόστιμη φασολάδα στον περίβολο της

πλατανοσκέπαστης και δροσόλουστης πηγής.» 8

Ακόμη σημειώνει πως: «Η μικρή παραλία Πρασίδι 9 βρίσκεται κοντά

και νότια στην παραλία του Αχλαδιού την γνωστή ‘‘Φραγκάκη’’.

5 απορρώγας βράχους: τους απόκρημνους, τους κοφτούς και απότομους βράχους

6 κύνας: σκύλους

7 Φραγκάκη: «Παράλιος οικισμός της κοινότητας Αχλαδίου, κάτοικοι 20 […]το 1981. Είναι μια

εκτεταμένη παραλία με ολοκάθαρη λεπτή άμμο, ανατολικά από το Αχλάδι, με το οποίο συνδέεται με

αυτοκινητόδρομο μήκους 5 χλμ.» [Γιάγκος Τσαούσης Ευβοϊκή Εγκυκλοπαίδεια, σελ. 252]

8 Γιάγκος Τσαούσης στην Ευβοϊκή του Εγκυκλοπαίδεια, σελ. 253

9 πρασίδι: Υποκοριστικό της πρασιάς, που έχει και τη σημασία της βραγιάς, της προς καλλιέργεια

στενής λωρίδας γης. Το δε Πρασίδι ένας μικρός, γραφικός όρμος, με ψηλά βράχια στα πλάγια του

είναι, που στη βάση τους κάποιες μικροκρύπτες υπάρχουν κι ανάμεσά τους μια μακρόστενη

αμμουδερή γλώσσα σχηματίζεται, η οποία προς την ακτή εισχωρεί.

6

Πρόκειται για μια μικρή και μοναχική παραλία που αποτελεί ιδανικό

προορισμό για απομονωμένες διακοπές και μπάνιο.» 10

Η Φραγκάκη, μάς λέει πως είναι: «Παράλιος οικισμός της κοινότητας

Αχλαδίου, κάτοικοι 20 […]το 1981. Είναι μια εκτεταμένη παραλία με

ολοκάθαρη λεπτή άμμο, ανατολικά από το Αχλάδι, με το οποίο συνδέεται

με αυτοκινητόδρομο μήκους 5 χλμ.»

Η δε τοποθεσία Πρασίδι σχετίζεται με τη λέξη ‘‘πρασίδι’’, που είναι

υποκοριστικό της λέξης ‘‘πρασιά’’. Η πρασιά, έχει και τη σημασία της

βραγιάς, της προς καλλιέργεια στενής λωρίδας γης. Το δε Πρασίδι ένας

μικρός, γραφικός όρμος, με ψηλά βράχια στα πλάγια του είναι, που στη

βάση τους κάποιες σπηλιές και μικροκρύπτες υπάρχουν κι ανάμεσά τους

μια μακρόστενη αμμουδερή γλώσσα σχηματίζεται, η οποία προς την

ακτή εισχωρεί. Αυτήν δε κατά τις τελευταίες δεκαετίες «την

επισκέπτονται κυρίως νέοι και θαυμαστές του ελευθέρου κάμπινγκ».

Ενώ σήμερα τόπος αναψυχής και παραθερισμού το παράλιον του

Πρασιδιού τμήμα είναι, στα 1823 καταφύγιο διωκομένων Ελλήνων και

θυσιαστήριό τους υπήρξε. Περί των όσων εκεί κατά τον πυρόκαυστο

Αύγουστο εκείνου του χρόνου συνέβησαν, αφήνουμε τα γραφόμενα τού

δασκάλου της Αγίας Άννας Γεωργίου Κ. Αφένδρα με ένα άλλο του

απόσπασμα από το με τον τίτλο «Ο χαλασμός», «κατά παράδοσιν»

άρθρο του στην Εφημερίδα Εύριπος το 1930, όπου ιστορείται πως:

«Μεταξύ των κρυβέντων φαίνεται και μερικοί έχοντες όπλα

αντέστησαν εις την θέσιν ‘‘Μετερρίζι’’, μάλλον για να δώσωσι καιρόν

εις τους κρυμμένους να εξασφαλισθώσι καλλίτερον. Οι Τούρκοι μετά την

συμπλοκήν συνέλαβον ένα γέροντα ονομαζόμενον Ξάνθη, και εζήτησαν

παρ’ αυτού τα κρησφύγετα των λοιπών, αλλ’ ο γέρο Ξάνθης ηρνείτο

τελείως, τότε αυτοί τον εκρέμασαν εις τι δένδρον και η θέσις αύτη

λέγεται ακόμη ‘‘Στο Γεροξάνθη’’.

»Κατόπιν τη οδηγία των κυνών εύρον τα καταφύγια των κρυπρομένων

και κατόπιν δεινού και απελπιστικού αγώνος ατόμου προς άτομον

εφόνευσαν πάντας. Τα οστά των ακόμη, προ ολίγων ετών, συνελέγοντο

εντός των μικρών σπηλαίων και κοιλοτήτων των βράχων της θέσεως

εκείνης. Μεταξύ αυτών ήταν και ο Στέλιος Καραμπέτσος πολεμιστής.

Αυτός ερρίφθη εις την θάλασσαν μήπως κολυμπών σωθή εις μίαν ύφαλον

Πρασού ονομαζομένην, αλλά πυροβοληθείς έξωθεν υπό των Τούρκων

επλήγη θανασίμως και εβυθίστη δια παντός εντός της αβύσσου του

Αιγαίου. Ο βράχος αυτός μέχρι σήμερον λέγεται ‘‘Του Καραμπέτσου’’.

Τοιουτοτρόπως συνετελείτο η καταστροφή και η σφαγή εν Αγία Άννη.

»Άλλα ισχυρά αποσπάσματα εστάλησαν δια την καταστροφήν και

δήωσιν των χωρίων των τέως Δήμων Νηλέως και Αιγαίων παρά τας

όχθας του Νηλέως ποταμού κειμένων, ήτοι Στροφυλλιά, Κεχριών,

10 Γιάγκος Τσαούσης στην Ευβοϊκή του Εγκυκλοπαίδεια, σελ. 253

7

Σκεπαστής, Κεράμιας, Αμελάντων, Κουρκουλοί κτλ. και προς την

διεύθυνσιν των χωρίων Αχλάδι, Κοτσικιά και Παπάδες. Τα

αποσπάσματα εισερχόμενα εντός των χωρίων εύρισκον ταύτα κενά

κατοίκων, τα εδήουν 11 , επυρπόλουν και έφευγον συναποκομίζοντες και

όσους ζώντας συνελάμβανον.

»Το απόσπασμα το σταλέν δια την καταστροφήν των χωρίων Αχλάδι

και Κοτσικιά φθάσαν και ευρόν τα χωρία αυτά κενών κατοίκων,

έσπευσεν προς την παραλίαν, όπου υπέθετε, κατά προδοσίαν φαίνεται,

ότι θα έφθανε τους κατοίκους φυγόντας προς το μέρος εκείνο. Πράγματι

οι κάτοικοι των χωρίων αυτών κατέφυγον εις την παραλίαν του

χωρίου Κοτσικιά και διεκπεραιώθησαν πάντες εις τι νησύδριον

Πλαγαράκι ονομαζόμενον μόλις τριάκοντα πέντε μέτρα απέχον της

Ευβοϊκής ακτής.»

Γ΄ μέρος: Τα γεγονότα στο Πρασίδι με την πένα του Δημητρίου

Μουστάκα

Συνεχίζοντας τις αναφορές μας στα γεγονότα, που συνέβησαν στο

Πρασίδι της Δημοτικής Ενότητας Αχλαδίου Βόρειας Εύβοιας το θέρος

του 1823, ερανιζόμαστε τα όσα περί αυτών των συμβάντων η πένα τού

εξ Αχλαδίου καταγόμενου Συν/χου Αρεοπαγίτη, πρώην Υπουργού

και Συγγραφέα Δημητρίου Μουστάκα (που προ εξαετίας μάς

προσέφερε, ως απάντηση στο εάν γνωρίζει κάτι για τα γεγονότα

στο γειτονικό τού χωριού του νησίδιο Πλαγαράκι Κοτσικιάς)

σημειώνει, λέγοντας πως:

 «Όσον αφορά τον τόπο, που έγινε η σφαγή των Αχλαδιωτών τον

Αύγουστο του 1823, αυτός  λέγεται "ΠΡΑΣΙΔΙ" και είναι στην παραλία

του, σε μια μαγευτική περιοχή. Η ιστορία, συνοπτικά, έχει ως εξής: "

Μετά τον ηρωικό θάνατο του Αγγελή Γωβιού, οι Τούρκοι, οι οποίοι δεν

μπορούσαν να ξεχάσουν τα όσα την προηγούμενη χρονιά είχαν υποστεί

από αυτόν και τα παλληκάρια του (και προπαντός την ήττα τού Ομέρ

Βρυώνη), με διάφορα αποσπάσματα, άρχισαν, χωρίς πλέον εμπόδιο, να

λεηλατούν την πολύπαθη Εύβοια, να σφάζουν και να καίνε χωριά και ό,

τι εύρισκαν μπροστά τους.

»Μεταξύ των στόχων τους ήταν και το Αχλάδι, το οποίο είχε την τύχη

(και την ατυχία) να έχει πολλά παλληκάρια, που πολέμησαν στο

πλευρό του Αγγελή. Αναφέρονται τα ονόματα του Στάθη Γουρνά, του

Στάθη και του Κωνσταντή Δήμου, καθώς και αυτό του ονομαστού 

Αχλαδιώτη κλέφτη, με το όνομα Τσιλιμέϊγκας 12 .

11 εδήουν: παρατατικός του ρήματος «δηώ», που σημαίνει καταστρέφω, αρπάζω, ερημώνω, σκοτώνω,

ρημάζω, σπέρνω την απόλυτη καταστροφή

12 Τσιλιμέϊγκας: ‘‘Τσιλιμίγκος’’, αναφέρεται από τον Παπαστάμο και τον Κουλόπουλο, ο οποίος

στους Ευβοείς Ήρωές του διατείνεται πως: «Αρίστην επίσης διαγωγήν έδειξαν και οι εκ Κουρκουλών

οπλαρχηγοί Καρατζάς και Κριτσίλης ως και ο Τιλιμίγκος από το Αχλάδι. Μετέσχον και ούτοι εις τας

μάχας των Βρυσακίων και του Παγώντος. Έπειτα δε ενεδρεύοντες, εδεκάτιζον τα στρατεύματα του

8

»Έτσι, εξαιτίας αυτών [των γεγονότων], το Αχλάδι έγινε στόχος των

Τούρκων.  Επειδή, λοιπόν, πληροφορήθηκαν οι Αχλαδιώτες ότι οι

Τούρκοι θα κατέστρεφαν και το χωριό τους και τους ίδιους θα τους

έσφαζαν, έφυγαν όλοι και πήγαν και κρύφτηκαν κάτω στο Πρασίδι, όπου

είχε (και έχει) πυκνό δάσος και ειδικότερα κρύφτηκαν σε μια σπηλιά,

στην παραλία του, κάτω από το δάσος.

»Οι Αχλαδιώτες και επειδή, βέβαια, δεν ήξεραν πότε θα περνούσαν οι

Τούρκοι, έβαλαν κάποιον, ονόματι Ξάνθο, να φυλάει και να τρέξει να

τους ειδοποιήσει, όταν έβλεπε τους Τούρκους.  Όμως ο Ξάνθος, που

ήταν και ηλικιωμένος, δεν άντεξε να περιμένει και τον πήρε ο ύπνος.

Έτσι οι Τούρκοι τον έπιασαν κυριολεχτικά στον ύπνο και αφού μάταια

τον πίεσαν και τον βασάνισαν, να τους πει πού είναι οι Αχλαδιώτες, τον

"πέρασαν  από τη μάχαιρα".

»Μετά οι Τούρκοι συνέχισαν τον δρόμο τους, πέρασαν από το

Πρασίδι, χωρίς να αντιληφθούν τους κρυμμένους Αχλαδιώτες και

είχαν φτάσει σχεδόν στη Φραγκάκη, όταν ένας Τούρκος κουτσός, που

είχε  μείνει πίσω, άρχισε να τους φωνάζει να γυρίσουν. Ο κουτσός,

λοιπόν, Τούρκος άκουσε το κλάμα ενός μωρού και κατάλαβε ότι κάπου

εκεί θα ήταν κρυμμένοι οι  Αχλαδιώτες.»

Μία παρένθεση: Η εκδοχή αυτή έχει αναφερθεί από τον Γεώργιο

Παπαστάμο για τους Αγιαννιώτες στο παρά τον Νηλέα σπήλαιο, ως μία

από τις εκδοχές που οι κρυμμένοι στη σπηλιά έγιναν αντιληπτοί από τους

Τούρκους διώκτες τους, οι οποίοι άναψαν φωτιά στο στόμιο τής

σπηλαιώδους κρύπτης, με αποτέλεσμα όλοι οι καταφυγόντες σε αυτό το

κρησφύγετο, να βρουν μαρτυρικό θάνατο από ασφυξία.

Πέντε μήνες μετά, τον Γενάρη του 1824, ομοίως κινήθηκαν οι

Τούρκοι και στο σπήλαιο του Μελιδονίου Χανίων, που ήταν καταφύγιο

για 370 γυναικόπαιδα και 30 πολεμιστές. Ο διώκτης τους Χουσεΐν

Μπέης, όταν πληροφορήθηκε για την κρυψώνα αυτή, κύκλωσε το

σπήλαιο με τον στρατό του και ζήτησε από τους Κρητικούς να

παραδοθούν.  Αυτοί αρνήθηκαν, γιατί γνώριζαν πολύ καλά τι τους

περιμένει. Οι δε Τούρκοι μετά από μία τρίμηνη πολιορκία έριξαν

εύφλεκτες ύλες από το άνοιγμα της κορυφής τού σπηλαίου και

έβαλαν φωτιά, με αποτέλεσμα να βρουν μαρτυρικό θάνατο 400 ηρωικές

και αθώες ψυχές.

Και επανερχόμαστε στα περί του Πρασιδιού ιστορούμενα από τον εξ

Αχλαδίου καταγόμενο Συν/χο Αρεοπαγίτη, πρώην Υπουργό και

Συγγραφέα Δημήτριο Μουστάκα, ο οποίος σημειώνει πως:

Βερκόφτσαλη.» 12 Ο Λιμνιός στην καταγωγή Νίκος Τσιφόρος στο ευθυμογράφημά του Βικτωρία η

ωχρά (=λίρα Αγγλίας) και έναν Τσιλιμίγκο ήρωά του έχει. Στο δε Αλιβέρι υπήρχε οικογενειακό επίθετο

‘‘Τσιλιμίγκος’’, στα μέρη της Κρήτης έτσι αποκαλούν τον μικρόσωμο και κοκαλιάρη άνθρωπο, ενώ

αλλού ‘‘τσιλιμίγκο’’ λεν το πτηνό σουσουράδα ή και το μικροκαμωμένο και λισβό παιδάκι...

9

«Έτσι οι Τούρκοι γύρισαν πίσω, βρήκαν τους Αχλαδιώτες και όλους,

σχεδόν, τους πέρασαν από το μαχαίρι. Ελάχιστοι κατόρθωσαν να

γλιτώσουν, ενώ η θάλασσα, είχε κοκκινίσει, σε πολλά μέτρα βάθος,

από το αθώο αίμα των σφαγιασθέντων...

»Αυτή, με λίγα λόγια, είναι  η ιστορία τής σφαγής των Αχλαδιωτών στο

Πρασίδι.

»Τώρα, οι γνώμες διχάζονται, για το πώς βρέθηκαν εκεί οι Τούρκοι:

Άλλοι υποστηρίζουν ότι  πήγαν πρώτα στο χωριό, που το βρήκαν άδειο

και αφού έκαψαν τα σπίτια, πήγαν προς τη θάλασσα, για αναζήτησή

τους (πράγμα το πιθανότερο) και  άλλοι ότι οι Τούρκοι έφτασαν στο

Πρασίδι, ακολουθώντας τον παραλιακό δρόμο της Αγκάλης (Αγ. Άννας).

»Ειλικρινά, πρώτη φορά  πληροφορούμαι το γεγονός [για το

Πλαγαράκι], το οποίο, προφανώς, θα συνδέεται με την επιδρομή αυτή

των Τούρκων, η οποία, ως συνέπεια είχε την σφαγή στο ΠΡΑΣΙΔΙ.

[Εκεί, επάνω, ψηλά εις τον λοφίσκο υπάρχει ανακαινισμένο το

εξωκλήσι της Παναγίας.]

»Από [αυτό] το εκκλησάκι της Παναγίας (τα ‘‘Νιάμερα’’) θαμπά στο

βάθος διακρίνεται η Σκόπελος.»

Δ΄ μέρος: Περί των εις Πλαγαράκιον και Πρασίδι συμβάντων και

αναφορά στο εις αυτό – σιμά στης Παναγιάς το εκκλησίο – αψηλό

ίσαμε το κωδωνοστάσιο και, όντως, επιβλητικό μνημείο…

Και πράγματι το γεγονός στο Πλαγαράκι συνδέεται με αυτό του

Πρασιδιού και θύματά του τους κατοίκους της περιοχής έχει, ενώ θύτες

τους Τούρκους σπαχήδες.

Ο δε εξ Αχλαδίου καταγόμενος Συν/χος Αρεοπαγίτης και

Συγγραφέας σημαντικών λογοτεχνικών συγγραμμάτων και

έμμετρων συνθέσεων για ιστορικά πρόσωπα και άλλα ζητήματα

Δημήτριος Μουστάκας, ως απάντηση στο ερώτημα εάν γνωρίζει

κάτι για τα γεγονότα στο γειτονικό τού χωριού του νησίδιο

Πλαγαράκι Κοτσικιάς, πλην των προαναφερθέντων, είχε καταθέσει

και τους εξής συλλογισμούς:

«Όμως, μου κάνουν εντύπωση τα εξής: α) Ουδέποτε έχει ακουσθεί στο

χωριό (από τους παλαιότερους) το γεγονός, β) Τα Λευκονήσια, από την

ΒΑ της Εύβοιας, απέχουν πολύ λίγο (και οπωσδήποτε όχι 35 χιλιόμετρα

ή μίλια [που γράφει ο Απόστολος Πούλιος]!). Ειδικότερα από τον

Κοτσικιά απέχουν ελάχιστα (2-3 χιλιόμετρα). Θυμάμαι, μάλιστα, που ο

πατέρας μου και ένας θείος μου είχαν μια μικρή βάρκα και κάπου-κάπου,

πήγαιναν στα Λευκονήσια, με τα κουπιά και γύριζαν αυθημερόν!), και

γ) Πώς είναι δυνατόν να "αποκρούουν το τούρκικο ιππικό" [που γράφουν

10

ορισμένοι], αφού το νησάκι που βρίσκονταν, είναι πολύ μικρό, ξερονήσι

και, φυσικά, δεν μπορούσε να πάει εκεί το ιππικό των Τούρκων...

  »Σε κάθε, πάντως, περίπτωση, το (αναμφισβήτητο) τραγικό γεγονός της

σφαγής στο Πρασίδι, σαν "ιστορικό γεγονός" είναι σημαντικότερο, όμως,

όπως λέει και ο Στέφαν Τσβάιχ , "ένα γεγονός, όσο σημαντικό και αν

είναι, για να μείνει στην ιστορία, πρέπει να βρεθεί κάποιος να το

καταγράψει, να το ανιστορήσει, διαφορετικά είναι σαν να μην έγινε".

»Να σημειωθεί ότι, παρόμοιο γεγονός, σαν αυτό του Πρασιδιού, στο

Αχλάδι, δεν αναφέρεται σε καμιά άλλη περιοχή (τουλάχιστον της Β.

Εύβοιας).»

Ο Δημήτριος Μουστάκας, μάς έστειλε και φωτογραφικό υλικό,

συνοδευόμενο από κείμενά του:

  «Σας στέλνω και μια φωτογραφία του "Πρασιδιού", του

εξωκκλησιού και του μνημείου, που ο Σύλλογος Απανταχού

Αχλαδιωτών έχει ανεγείρει...

   Για την ιστορία, να σας αναφέρω και το σχετικό επίγραμμα:

   Διαβάτη, αυτά τα χώματα

είναι αγιασμένα,

οι Αχλαδιώτες τα ’χουνε

με αίμα ποτισμένα.

 

  Εδώ τον μήνα Αύγουστο

             1 8 2 3

έγιναν ολοκαύτωμα

για την ελευθερία.

******************

Πρασίδι Αχλαδίου

11

Το μαγευτικό Πρασίδι. Στην πάνω φωτογραφία ο γραφικός όρμος,

περιτριγυρισμένος από θεόρατους, κάθετα ‘‘κομμένους’’ βράχους και

στις κάτω αριστερά το ανακαινισμένο και πανέμορφο εκκλησάκι, που

εορτάζει στις 23/8. Η ανακαίνιση έγινε με φροντίδα του γλύπτη-

καλλιτέχνη Γιάννη Αργυρού, που φιλοτέχνησε και το ηρώο το 1977 και

από τότε ‘‘πολιτογραφήθηκε’’ Αχλαδιώτης, μια και το αγάπησε πιο πολύ

από το δικό του) και στη δεξιά μεριά το ηρώο στη νέα του θέση, απ’

όπου αγναντεύει το Αιγαίο. Στο βάθος του ορίζοντα διακρίνεται αχνά η

Σκόπελος.

Το επίγραμμα στο ηρώο αναφέρει: ‘‘Διαβάτη, αυτά τα χώματα – είναι

αγιασμένα – οι Αχλαδιώτες τάχουνε – με αίμα ποτισμένα. Εδώ τον μήνα

Αύγουστο – 1823 – έγιναν ολοκαύτωμα για την ελευθερία.

Δ. Ι.Μ. »

Μετά των όσων περί των εις το Πλαγαράκιον και εις το Πρασίδιον

συμβάντων διαπραγματευτήκαμε, θα κλείσουμε τα λεγόμενά μας με μία

αναφορά στο εις το Πρασίδιον και – στο σιμά στης Παναγιάς το

εκκλησάκι – αψηλό ίσαμε το κωδωνοστάσιο του ναΐσκου και, όντως,

επιβλητικό μνημείο…

Το εντυπωσιακό αυτό και επί βάθρου εδραζόμενο μνημείο, διαθέτει μία

υψίκορμη στήλη και ως επίστεψη στην κορυφή της μία αετωματική

απόληξη, κάτωθεν της οποίας διακρίνεται μία γλυπτική παράσταση με

ανθρώπινες φιγούρες.

Η στήλη, που ομοιάζει με κίονα αρχαιοελληνικού ναού και εδράζεται

σε ανακουφιστική βάση, αποτελούμενη από δύο διαφορετικής διαμέτρου

σπονδύλους, έμπροσθέν της και κάτω από αυτούς διαθέτει ένα

ημικυκλικό πλατύσκαλο, στο δε άνω της μέρος χαραγμένο το επίγραμμα,

που προηγουμένως αναγνώσαμε.

Περιμετρικά, η βάση τής αναθηματικής στήλης και το ημικυκλικό

σκαλοπάτι έχουν επενδυθεί με κτιστά πυρότουβλα. Για λόγους

αισθητικής επιλέχθηκε στη μεν βάση να επικολληθούν σε οριζόντια

διάταξη, ενώ στο σκαλοπάτι καθέτως. Σιμά τού μνημείου, ένθεν

12

κακείθεν, δεξιά και αριστερά του, έχουν τοποθετηθεί ισομερώς και από

δύο κομψά κολονάκια.

Και επανερχόμαστε με ένα κείμενο που συντάχθηκε σχεδόν σύγχρονα

με τα τραγικά γεγονότα του 1823.

Λίγες ημέρες μετά τον άνανδρο ξολοθρεμό των αμάχων από τους

επιδρομείς Τούρκους στη Βόρεια Εύβοια και ενώ η φωτιά του

κατατρεγμού άσβηστη ακόμη ήταν, ο εκ των ηγετών της Φιλικής

Εταιρείας Εμμανουήλ Ξάνθος σε επιστολή του προς τη Διοίκηση με

ημερομηνία 20 Αυγούστου 1823 διατεινόταν πως: 

«Ο Διαμαντής, επειδή ήτον εις διχόνοιαν με τον Οδυσσέα, βαλθείς εις

υποψίαν παρά του της Ευρίπου επάρχου Κωλέττη, ότι ο Οδυσσεύς

θέλει τον κτυπήσει, άφησε τας θέσεις του (στα Βρυσάκια) και έφυγε με

τα στρατεύματά του, και ούτω οι Τούρκοι ανεμποδίστως εκυρίευσαν τα

χωρία της Ευρίπου σχεδόν όλα, λεηλατήσαντες και καύσαντες πολλά

και θανατώσαντες και αιχμαλωτίσαντες υπέρ τας 1.500 ψυχάς.» 

Τριάντα πέντε χρόνια μετά τα τραγικά γεγονότα του 1823 ο εκ του

Πηλίου Βορείου Ευβοίας Αρχιμανδρίτης Ναθαναήλ Ιωάννου στα

περίφημα Ευβοϊκά του σημείωνε:

«Ο δε λαός έχων τας ελπίδας του εις τον γενικόν οπλαρχηγόν αυτού

ησύχαζε, και ηκολούθη τα έργα του· ηπατήθη όμως κατά τούτο πολύ,

διότι εκείνος πάντων πρώτος ελειποτάκτησε την νύκτα· ο δε δυστυχής

λαός είδε αίφνης τον βάρβαρον, εν τη θύρα αυτού πεζεύοντα,

εξανδραποδίζοντα, σφάζοντα και αιχμαλωτεύοντα τας κόρας και τας

γυναίκας του.

»Ναι, ο λαός της Ευβοίας έπαθε ταύτα, όστις έτρεφε και επλήρωνε

αυτόν αδρώς· ούτος εγκατελείφθη υπό του μισθοδοτουμένου και

τρεφομένου εις την διάκρισιν του εχθρού. Εις τα Αχμέταγα και το

Μαντούδι εξηνδραποδίσθησαν δισχίλιαι ψυχαί αιφνιδίως το πρώτον,

εκ των οποίων τας μεν έσφαξαν, τας δε εις αιχμαλωσίαν είλκυσαν,

τας δε εις φλόγας έρριψαν, τας δε ανεσκολόπισαν. κλ. Ο δε επίλοιπος

λαός λαβών την είδησιν, μέρος μεν εις τα όρη και τα σπήλαια εκρύβη,

μέρος δε εις τα σπηλιάς της θαλάσσης έδραμεν ίνα σωθή, όστις και εις

τας αντικρύ νήσους Σκίαθον και Σκόπελος εσώθη γυμνός, ανυπόδητος

και πεινασμένος, εξήλθεν επ’ αυταίς· αλλά και εκεί εύρε αυτόν λοιμός

και λιμός, και αν ενενόουν τινα να έχη τι, τα παλληκάρια της

ελευθερίας το αφήρουν απ’ αυτού, και άφινον όλον γυμνόν· τοιαύτη

ήτο η κατάστασις. Τοιαύτα υπέστη δεινά η επαρχία της Χαλκίδος και

πλείονα έτι επί της στρατηγίας του Διαμαντή Νικολάου κλ….Τα

πλοία τα εν τη Λίμνη ηγκυροβολημένα απεβίβασαν τον Οδυσσέα εις

το Ταλαντονήσι, ως και πολλάς άλλας ψυχάς έσωσαν εκεί· πολλάς δε

μετέφερον και εις τας Ναυπλίας, και ούτο καθεξής.» 13

13

*********************

Ολοκληρώνουμε το αφιέρωμά μας στο παράλιο Πρασίδι του

Βορειοευβοϊκού Αχλαδίου (που περιείχε και τις αναφορές μας στα όσα

τραγικά συνέβησαν εκεί κατά το θέρος του 1823), ερανιζόμενοι τώρα και

καταθέτοντας ένα άσμα-υπόσχεση αιωνίας τιμής και μνήμης προς αυτούς

τούς προγόνους μας, που για την ελευθερία τού Γένους επέσανε θύματα

των Τούρκων και απάνθρωπα σε μια του Αιγαίου ακτή της νήσου

Ευρίπου θυσιάστηκαν.

Πρόκειται για το εξαίσιο άσμα Εδώ τελειώνουν τα έργα της

θάλασσας του Γιώργου Σεφέρη από την ποιητική του συλλογή

Μυθιστόρημα, που εκδόθηκε το 1935, διαχρονική και ανοξείδωτη έχει

αξία, ο Ηλίας Ανδριόπουλος έντυσε μουσικά, στον δίσκο του Κύκλος

Σεφέρη το 1976 περιέλαβε και ο «Αρχάγγελος της Κρήτης» Νίκος

Ξυλούρης θεσπέσια και μοναδικά ερμήνευσε.

«Εδώ τελειώνουν τα έργα της θάλασσας

Εδώ τελειώνουν τα έργα της θάλασσας, τα έργα της αγάπης.

Εκείνοι που κάποτε θα ζήσουν εδώ που τελειώνουμε

αν τύχει και μαυρίσει στη μνήμη τους το αίμα και ξεχειλίσει

ας μη μας ξεχάσουν, τις αδύναμες ψυχές μέσα στ’ ασφοδίλια.

Ας γυρίσουν προς το έρεβος τα κεφάλια των θυμάτων:

Εμείς που τίποτα δεν είχαμε θα τους διδάξουμε τη γαλήνη.

Ας μη μας ξεχάσουν.»

Κωνσταντίνος Κλ. Μπαϊρακτάρης

Χαλκίδα, 12 Μαρτίου 2025

13 Ναθαναήλ Ιωάννου Ευβοϊκά, σελ. 58-59